Προχτές το βράδυ, σε κάποιο δελτίο ενός απο τα κανάλια, είδαμε το εξής περιστατικό. Ο χώρος ήταν η είσοδος κάποιου αστυνομικού τμήματος που δεχόταν «πολιορκία» από μαθητές κατά την χτεσινή 6η (;) μέρα των εξεγέρσεων (ή όπως αλλιώς τις πει κανείς). (Άκου τώρα εκφράσεις, «πολιορκία», λες και οι μαθητές είναι τα στίφη του Αττίλα, όχι παιδιά 15 και 16 χρονών, τα δικά μας παιδιά δηλαδή – και όχι βεβαίως τα γαλάζια του κ. Πολύδωρα. Αλλά τέτοιες εκφράσεις σκαρφίζονται τα Μέσα Μαζικής Πλύσης Εγκεφάλου για να τρομάξουν τους «νοικοκυραίους».)
Ενώ λοιπόν οι συγκεντρωμένοι μαθητές και μαθήτριες φώναζαν (και πετούσαν και πέτρες), μία μαθήτρια ανεβαίνει στην είσοδο του τμήματος και προσφέρει στον επικεφαλής αξιωματικό ένα κόκκινο τριαντάφυλλο. Χειρονομία αγάπης αλλά και βέβαια ειρωνίας. Διττή και αμφίσημη, όπως διττές και αμφίσημες είναι σχεδόν όλες μας οι πράξεις, σκέψεις, συναισθήματα, όλη σχεδόν η ανθρώπινη ψυχή. Και επίσης χειρονομία «αυτεπίγνωσης», όπως θα έλεγαν οι μεταμοντερνιστές και άλλοι, γιατί παραπέμπει συνειδητά, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, στα παιδιά των λουλουδιών του Μάη του 68, στον Τζων Λέννον που έβαζε γαρύφαλλα στις κάννες των όπλων, αλλά και στον «άνθρωπο με το γαρύφαλλο» Νίκο Μπελογιάννη, κά. Αλλά πάντως, χειρονομία συμφιλίωσης – το τριαντάφυλλο δεν απειλεί.
Έπρεπε να δει κανείς τα μούτρα του κ. Αξιωματικού. Τον θυμό και την τσαντίλα του. Αν τον έπιανες από την μύτη θα έσκαγε. Αυτό που αναμφίβολα θα ήθελε ήταν να σπάσει στο ξύλο την μαθήτρια, από την οποία βέβαια δεν δέχτηκε το τριαντάφυλλο. Ούτε καν της μίλησε. (Ελπίζουμε ότι δεν του πέρασε από το μυαλό να την πυροβολήσει.) Το δέχτηκε τέλος με την παρέμβαση κάποιου άλλου για να λήξει το θέμα και να αποχωρήσει η μαθήτρια.
Το περιστατικό θα ήταν μόνο γραφικό αν δεν ήταν χαρακτηριστικό κάποιας νοοτροπίας στην Ελληνική Αστυνομία. Ο αξιωματικός ένιωσε απειλημένος από την ειρηνική, έστω και ειρωνική, χειρονομία ενός παιδιού. Δημιούργησε, ή δέχτηκε τέλος πάντων να μπει, σε θέση αντιπαλότητας («βεντέτας» κατά την χυδαία έκφραση των ΜΜΠΕ) με ένα δεκαεξάχρονο παιδί – που θα μπορούσε να ήταν παιδί του. Τι εννούμε με το ότι δεν έπρεπε να μπεί σε θέση αντιπαλότητας; Ότι έπρεπε να σπάσει στο ξύλο το παιδί ή να το καταπιέσει με άλλο αυταρχικό τρόπο ώστε να μην τον αμφισβητήσει; Όχι, το ακριβώς αντίθετο! Να δεχτεί το θυμό της κοπέλας και των άλλων παιδιών, αλλά με τρόπο κατευναστικό, διαλεκτικό, που να δείχνει ότι αυτός, ως μεγαλύτερος και ισχυρότερος, δεν απειλείται, ότι μπορεί να δεχτεί τον θυμό των άλλων ακόμα κι όταν αυτός ο θυμός τον προσβάλλει, τον θίγει, τον προκαλεί. Ότι δεν συμφωνεί με αυτό τον θυμό, αλλά μπορεί να τον καταλάβει (δεδομένων των περιστάσεων) και ότι τέλος πάντων μπορεί να τον ανεχτεί όταν δεν ξεπερνάει κάποια όρια.
Αυτά έπρεπε να κάνει ο αξιωματικός, και το κάθε όργανο της τάξης. Να τα εξηγούν αυτά με νηφάλιο, διαλεκτικό και κατευναστικό τρόπο, στην μαθήτρια, στους συγκεντρωμένους μαθητές, και στον κάθε νέο που συναντούν μπραστά τους. Να εξηγούν ότι και αυτοί αισθάνονται πληγωμένοι και αγανακτισμένοι όταν τους λοιδωρούν και πετροβολούν όταν πηγαίνουν να κάνουν την δουλειά τους. Πως θα αισθανόταν άραγε ο κάθε ένας εργαζόμενος, θα μπορούσαν να πουν, εάν τον έβριζαν και πετροβολούσαν καθημερινά (όπως είπε ο κατηγορούμενος ειδικός φρουρός – και τον πιστεύω απόλυτα, μόνο που τα χάλασε μετά με τις απίστευτες χυδαιολογίες που του σφύριξε ο Κούγιας να βάλει στο υπόμνημά του, και ο οποίες ήδη τον φέρνουν σε ακόμα δεινότερη θέση.) Θα μπορούσαν βέβαια να λένε επίσης στους μαθητές ότι η δουλειά τους είναι στο σχολείο, ότι μόνο η παιδεία και το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι ικανά να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον στην Ελλάδα, και μία καλύτερη προοπτική στην «γενιά των 700 ευρώ». Αλλά εδώ δεν μπορούν να πουν τα βασικά, για παιδεία θα μιλάμε; Και βέβαια, η αναχρονιστική και καταπιεστική παιδεία, όπως λέμε και αλλού, μπορεί να είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που βγάζουν τους μαθητές στον δρόμο. (Αλλά το «γιατί» των νεανικών εξεγέρσεων δεν είναι ακριβώς το θέμα μας εδώ.)
Τέτοια θα μπορούσαν να λένε οι αστυνομικοί. Κι επίσης ότι αυτοί δεν απειλούν κανένα, ότι η μόνη τους δουλειά είναι η προστασία από κουκουλοφόρους καταστροφείς και κάθε λογής στοιχεία του κοινού ποινικού δικαίου. Αλλά αυτό βεβαίως δεν θα ήταν και τόσο πιστευτό από μία κοινωνία που ξέρει ότι η αστυνομία έχει σκοτώσει 14 άτομα από το 81 και μετά, χωρίς να έχει ποτέ τιμωρηθεί κανείς. (Σημείωση: Τον αριθμό τον μεταφέρω με επιφύλαξη.) Αλλά πάντως καλό είναι να μπαίνει σαν ουμανιστικός στόχος μία Αστυνομία που δουλεύει με την κοινωνία για την κοινωνία, μία αστυνομία συνεπών και καλά εκπαιδευμένων επαγγελματιών. Ασκημένων και εκπαιδευμένων τόσο στις τεχνικές της αστυνόμευσης, όσο και στο να κυριαρχούν τα συναισθήματά τους, επαγγελματιών που γνωρίζουν ότι στον δρόμο δεν ενεργούν ως φτηνο-νταήδες της γειτονιάς αλλά ως υπεύθυνα κρατικά όργανα. Που γνωρίζουν να διαλέγονται με την κοινωνία ως αναπόσπαστο κομμάτι της (και ως παιδιά του λαού και οι ίδιοι, τελικά).
Προτάσεις πολιτικής
Το βασικότερο μέλημα πρέπει να είναι η εκ βάθρων αναδιοργάνωση της ΕΛΑΣ στην βάση επαγγελματισμού, συνεχούς εκπαίδευσης και αξιολόγησης, και αξιοκρατίας. Τέλος οι προαγωγές και επιλογές με βάση τα «χαρτάκια» που δημιουργούν μία αστυνομία μπουλούκι. Τέλος ο κομματισμός, ή είσαι ικανός να αστυνομεύσεις, και να διοικήσεις, ή όχι. Προστασία και των ευσυνείδητων αστυνομικών οργάνων, που, θέλω να πιστεύω, είναι η μεγάλη πλειοψηφία και που καλούνται να κάνουν την δουλειά τους υπό αντίξοες συνθήκες, αλλά και του πολίτη από την αυθαιρεσία και τον αυταρχισμό. Αστυνομία δημοκρατική, που διαλέγεται και συνεργάζεται με την κοινωνία προς αμοιβαίο όφελος.
Πιό συγκεκριμένα:
- Επανεξέταση του θέματος του οπλισμού των αστυνομικών δυνάμεων – δραστικός περιορισμός του δικαιώματος οπλοφορίας, ανάλογα με το πρόσωπο (μετά από εξαντλητική εκπαίδευση και εξέταση, επιχειρησιακή και ψυχολογική), τον τόπο (π.χ., δεν οπλοφορείς σε απλή περιπολία στην γειτονιά), και με βάση το επιχειρησιακό σχέδιο (δες παρακάτω).
- Στρατηγική συνεργασία με τις Βρετανικές αστυνομικές αρχές που έχουν πολύχρονη εμπειρία στην συνεργασία με την κοινωνία («κοινότητα» το λένε εκεί) – παρά την μελανή κηλίδα της υπόθεσης Ντε Μενέζες – για καλύτερη, αποτελεσματικότερη, και κυρίως, δημοκρατικότερη, αστυνόμευση.
- Πλήρης αναδιοργάνωση, με την βοήθεια και υποστήριξη των Βρετανών, της οργάνωσης, μεθόδων, πρακτικών, και υλικοτεχνικής υποδομής της ΕΛΑΣ.
- Διαβίου εκπαίδευση και αξιολόγηση – επαγγελματική ανέλιξη αυστηρά με βάση την επαγγελματική κατάρτιση και ικανότητα.
- Εκπαίδευση που έχει ως στόχο όχι μόνο την επιχειρησιακή ικανότητα, αλλά και την ικανότητα του να διαλέγονται ειρηνικά και αποτελεσματικά με την κοινωνία. Εκπαίδευση και στην ψυχολογική, όχι μόνο επιχειρησιακή, διαχείριση καταστάσεων και κρίσεων.
- Εμπέδωση αισθήματος ότι το αστυνομικό όργανο είναι συνειδητός επαγγελματίας και υπεύθυνος κρατικός λειτουργός, στην υπηρεσία της δημοκρατίας, της κοινωνίας και του (φορολογούμενου) πολίτη – όπως όλοι οι κρατικοί λειτουργοί. Διαλέγεται ειρηνικά και κατευναστικά με την κοινωνία, χωρίς να μπαίνει σε θέση αντιπαλότητας (χωρίς να «ξεσυνερίζεται» τον κάθε ένα – και δυστυχώς θα υπάρξουν αρκετοί – που προκαλεί έτσι για την πρόκληση).
- Μέτρα ώστε να βγει η ΕΛΑΣ τελείως έξω από το κομματικό παιχνίδι. Υπηρεσιακά συμβούλια για τις κρίσεις ακόμα και της ηγεσίας με βάση σαφή κριτήρια κατάρτισης, ικανότητας και αρτιότητας – συμβούλια στα οποία η πολιτική ηγεσία θα έχει την μειοψηφία ακόμα και στις κρίσεις της ηγεσίας, κατά το πρότυπο του αυτοδιοίκητου των δικαστηρίων (το οποίο επαναφέρεται).
- Εισαγωγή αποφοίτων των Παν/μίων κατευθείαν στις τάξεις των αξιωματικών και ταχύρυθμη εκπαίδευσή τους στο αντικείμενο μέσα στο Σώμα.
- Κατακόρυφη αύξηση της ειρηνικής παρουσίας της αστυνομίας στον δρόμο και την γειτονιά – η οποία είναι απαραίτητη για την αποτροπή επεισοδίων και έκρυθμων καταστάσεων. Οι απαιτούμενοι ανθρώπινοι πόροι μπορούν να εξευρεθούν με τα εξής δύο μέτρα:
- Δραστική μείωση των πόστων «φύλαξης υψηλών προσώπων», κυρίως του ιδιωτικού τομέα (ο ιδιωτικός τομέας έχει την ευθύνη και τα μέσα να αυτοπροφυλάσσεται), και ευθέως ανάλογη αύξηση της παρουσίας της αστυνομίας στον δρόμο και την γειτονιά.
- Επίσης, την διεκπεραίωση με το κοινό όσον αφορά τα διαβατήρια την αναλαμβάνουν τα ΚΕΠ των δήμων. (Την έκδοση την συνεχίζει η ΕΛΑΣ κεντρικά). Αυτό επίσης απελευθερώνει δυνάμεις που πάνε όχι σε άλλα γραφεία, αλλά στο βγαίνουν στον δρόμο. Επίσης, στο ίδιο πνεύμα, η συναλλαγή με το κοινό αναφορικά με τις Αστυνομικές Ταυτότητες μεταφέρεται στα ΚΕΠ.
- Εκπόνηση ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΑΤΟΥ επιχειρησιακού σχεδίου (ή βελτίωση και συμπλήρωση του υπάρχοντος) που καλύπτει με μεγάλη λεπτομέρεια από το πότε φέρεις όπλο (για όσους και όταν φέρουν), πως και υπό ποιές περιστάσεις το χρησιμοποιείς, πως διαχειρίζεσαι καταστάσεις και κρίσεις από την πιο απλή (π.χ. συνάντηση με θερμόαιμους αλλά ακίνδυνους νεαρούς) μέχρ την πιο σύνθετη και δύσκολη (π.χ. την κρίση των ημερών αυτών). Τακτικές εξετάσεις πάνω στο επιχειρησιακό σχέδιο ανάλογες με την θέση και την ενδεχόμενη προαγωγή (π.χ., ο αστυνομικός εκπαιδεύεται και εξετάζεται αναφορικά με το όπλο και τις καταστάσεις στην γειτονιά, ο αξιωματικός αναφορικά με ευρύτερα κομμάτια του επιχειρησιακού σχεδίου). Αν δεν περάσεις τις εξετάσεις δεν προάγεσαι (ή δεν φέρεις όπλο).
- Εισαγωγή δελτίου συμβάντων που φέρει μαζί του κάθε αστυνομικός και στο οποίο καταγράφονται τα πάντα – από τις απλές φραστικές ανταλλαγές μέχρι (Θεός φυλάξοι) τους πυροβολισμούς. Απόκομμα του δελτίου για κάθε περιστατικό δίδεται στον ή στην πολίτη που εμπλέκεται στο περιστατικό. Το κάθε περιστατικό παίρνει συγκεκριμένο αριθμό μητρώου και καταχωρείται ηλεκτρονικά με όλες τις συναφείς πληροφορίες (όργανο, χρόνος, τόπος, συνθήκες) ηλεκτρονικά από την υπηρεσία. Κάθε περιστατικό αναφέρεται στον φάκελλο του εν λόγω οργάνου και λαμβάνεται υπ’ όψη στις κρίσεις.
- Εκπόνηση ρυθμιστικού πλαισίου για τον έλεγχο των παρα-αστυνομικών δυνάμεων («Σεκιούριτι») που μπορούν επίσης να αποτελέσουν εστία προβλημάτων στο μέλλον.
- Και τέλος, φραστική επίπληξη στον εν λόγω αξιωματικό, ο οποίος έπρεπει να δεχτεί το τριαντάφυλλο με ένα απλό ευχαριστώ αν μη τι άλλο, και υπόδειξη να μην περιφρονεί τον ή την πολίτη.
Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να αναδείξει το θέμα της εκ βάθρων αναδιοργάνωσης, εκπαίδευσης και εκδημοκρατισμού της ΕΛΑΣ σε μείζον πολιτικό ζήτημα, και το εντάσσει στο πρόγραμμά του σε περίοπτη θέση. Ως κόμμα εξουσίας, προχωράει αποφασιστικά στο έργο αυτό. Αστυνομία για, με, και από την κοινωνία – ιδού το ζητούμενο.
Saturday, 13 December 2008
Wednesday, 19 November 2008
Ολυμπιακή ΙΙ
(Σχόλιο στο άρθρο «Πλιάτσικο» στην στήλη Αγιογραφίες του Δ. Μητρόπουλου, Νέα 4 Νοεμβρίου 2008)
Γύρω-γύρω όλοι (η Δεξιά του πλιάτσικου, η αριστερά που μάλλον αδυνατεί να κατανοήσει τα σύγχρονα δεδομένα, κατεστημένα συμφέροντα, κλπ.) και στη μέση η Ολυμπιακή. Αντιπαθώ τον κ. Χατζηδάκη που επί χρόνια καυτηρίαζε την Ολυμπιακή από το βήμα της Ευρωβουλής και τώρα έχει αναλάβει να την «σώσει» (με τι προσόντα άραγε, του βαφτισιμιού της οικογένειας Μητσοτάκη, όπως άκουσα;). Αλλά πρέπει να δει κανείς τα δεδομένα (όπως είναι σήμερα), όχι ψύχραιμα, ψυχρά. Η Ολυμπιακή απέτυχε ως επιχείρηση του δημόσιου τομέα για τους γνωστούς 102 λόγους. Ας θυμηθούμε ότι επανειλημμένοι διαγωνισμοί πώλησης επί ΠΑΣΟΚ απέβησαν άγονοι. Όπως λέει ο κ. Μητρόπουλος, η Ευρωπαϊκή αεροπορική αγορά αντιμετώπιζε πρόβλημα (υπερπροσφοράς) και πριν την τωρινή ύφεση. Η Κομισιόν (και οι ανταγωνιστές από πίσω) πιέζει. Ο μέγας κίνδυνος είναι να κλείσει η Ολυμπιακή και να μην μείνει τίποτα. Εάν (λέμε εάν) ο κ. Χατζηδάκης και η παρέα του καταφέρουν να πουλήσουν έτσι ώστε να δημιουργηθεί μία ιδιωτική Ολυμπιακή αξιόπιστη, σύγχρονων προδιαγραφών και σε αναπτυξιακή πορεία (αντί κάποιοι ‘επενδυτές’ να πάρουν ένα φιλέτο κοψοχρονιά με την μέθοδο του πλιάτσικου), τότε και εγώ παίρνω πίσω το «αντιπαθώ».
Όλ’ αυτά αναλύονται περισσότερο σε προηγούμενη καταχώρηση. Η ουσία είναι πως,, όπως έχουν έρθει τα πράγματα, η πώληση είναι μάλλον μονόδρομος. Το ΠΑΣΟΚ πρέπει να εστιαστεί στους όρους της πώλησης, όχι στη πώληση αυτήν καθ’ εαυτή.
ΥΓ: Πριν λίγες μέρες διάβασα ότι ο O’Leary της Ryanair προβλέπει ότι μετά την κρίση θα μείνουν μόνον τρεις μεγάλες παραδοσιακές εταιρίες και ένα-δυό χαμηλού κόστους στην Ευρώπη. Η Ryanair θα είναι βεβαίως μία από αυτές, και θα αγοράσει στοιχεία ενεργητικού από εταιρίες που χρεωκοπούν σε τιμή ευκαιρίας. Μπορεί να είναι ιδιαζόντως απεχθής, αλλά δεν μπορεί να παίρνει κανείς τα λόγια του αψήφιστα…
Γύρω-γύρω όλοι (η Δεξιά του πλιάτσικου, η αριστερά που μάλλον αδυνατεί να κατανοήσει τα σύγχρονα δεδομένα, κατεστημένα συμφέροντα, κλπ.) και στη μέση η Ολυμπιακή. Αντιπαθώ τον κ. Χατζηδάκη που επί χρόνια καυτηρίαζε την Ολυμπιακή από το βήμα της Ευρωβουλής και τώρα έχει αναλάβει να την «σώσει» (με τι προσόντα άραγε, του βαφτισιμιού της οικογένειας Μητσοτάκη, όπως άκουσα;). Αλλά πρέπει να δει κανείς τα δεδομένα (όπως είναι σήμερα), όχι ψύχραιμα, ψυχρά. Η Ολυμπιακή απέτυχε ως επιχείρηση του δημόσιου τομέα για τους γνωστούς 102 λόγους. Ας θυμηθούμε ότι επανειλημμένοι διαγωνισμοί πώλησης επί ΠΑΣΟΚ απέβησαν άγονοι. Όπως λέει ο κ. Μητρόπουλος, η Ευρωπαϊκή αεροπορική αγορά αντιμετώπιζε πρόβλημα (υπερπροσφοράς) και πριν την τωρινή ύφεση. Η Κομισιόν (και οι ανταγωνιστές από πίσω) πιέζει. Ο μέγας κίνδυνος είναι να κλείσει η Ολυμπιακή και να μην μείνει τίποτα. Εάν (λέμε εάν) ο κ. Χατζηδάκης και η παρέα του καταφέρουν να πουλήσουν έτσι ώστε να δημιουργηθεί μία ιδιωτική Ολυμπιακή αξιόπιστη, σύγχρονων προδιαγραφών και σε αναπτυξιακή πορεία (αντί κάποιοι ‘επενδυτές’ να πάρουν ένα φιλέτο κοψοχρονιά με την μέθοδο του πλιάτσικου), τότε και εγώ παίρνω πίσω το «αντιπαθώ».
Όλ’ αυτά αναλύονται περισσότερο σε προηγούμενη καταχώρηση. Η ουσία είναι πως,, όπως έχουν έρθει τα πράγματα, η πώληση είναι μάλλον μονόδρομος. Το ΠΑΣΟΚ πρέπει να εστιαστεί στους όρους της πώλησης, όχι στη πώληση αυτήν καθ’ εαυτή.
ΥΓ: Πριν λίγες μέρες διάβασα ότι ο O’Leary της Ryanair προβλέπει ότι μετά την κρίση θα μείνουν μόνον τρεις μεγάλες παραδοσιακές εταιρίες και ένα-δυό χαμηλού κόστους στην Ευρώπη. Η Ryanair θα είναι βεβαίως μία από αυτές, και θα αγοράσει στοιχεία ενεργητικού από εταιρίες που χρεωκοπούν σε τιμή ευκαιρίας. Μπορεί να είναι ιδιαζόντως απεχθής, αλλά δεν μπορεί να παίρνει κανείς τα λόγια του αψήφιστα…
Saturday, 8 November 2008
Πράσινη οικονομία.
Τόπα και το ξαναλέω (που λέει και το τραγούδι). Το περιβάλλον είναι πρόκληση και ευκαιρία. Η Ελλάδα υστερεί σημαντικά στην διαχείριση περιβάλλοντος σε όλες της τις πτυχές. Θα αναγκαστεί εκ των πραγμάτων (υποβάθμιση περιβάλλοντος, διεθνείς υποχρεεώσεις της χώρας τόσο απέναντι στα Ενωμένα Έθνη και συμβάσεις τύπου Κυότο, όσο και απέναντι στην Ευρωπαϊκή Ένωση) να προσαρμοστεί. Η προσαρμογή θα είναι οδυνηρή και θα κοστίζει.
Αλλά το περιβάλλον είναι και ευκαιρία. Οι λόγοι είναι δύο (συνδυαζόμενοι). Ο ένας είναι ότι οι νέες (αναγκαίες) τεχνολογίες θα βρουν (κατά την γνώμη μου) ένα ευρύτατο πεδίο εφαρμογών, αφού και οι απαραίτητες αλλαγές θα είναι δραστικές και ευρύτατες. Μιλάμε για μία νέα βιομηχανική επανάσταση. Έτσι, με βάση τις νέες τεχνολογίες, θα δημιουργηθεί μία γκάμα βιομηχανιών, που θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομία και την απασχόληση. Ο άλλος λόγος είναι ότι οι σχετικές τεχνολογίες και πρακτικές είναι σε σχετικά σπαργανώδη μορφή ακόμα, έτσι ώστε υπάρχει (ακόμα) η δυνατότητα πρόσβασης σε αυτές από όλους - πρόσβασης και με την έννοια της μίμησης και με την έννοια ότι με λίγη σχετικά προσπάθεια μπορεί να μπει κανείς μπροστά και να πρωτοπορήσει.
Υπ΄αυτήν την έννοια, η πράσινη οικονομία μπορεί να δώσει το κατάλληλο έναυσμα για την ανζωογόνηση οικονομιών που πάσχουν από χρόνια αποβιομηχάνιση, όπως πολλές χώρες της δύσης, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ αλλά και βεβαίως και της Ελλάδας. Για όλους αυτούς τους λόγους, πολιτικοί με όραμα όπως ο Μπαράκ Ομπάμα, αλλά και ο Γιώργος Παπανδρέου στα καθ’ ημάς, έχουν ενστερνιστεί τον στόχο της πράσινης οικομομίας, και τον εντάσσουν στα πλάνα για την συνολική αναγέννηση της οικονομίας. Ο συνολική προσπάθεια μπορεί να στηριχτεί οικονομικά από τα έσοδα από την πώληση σε πλειστηριασμό των αδειών ρύπανσης της βιομηχανίας.
Αυτό όμως δεν θα είναι για πολύ εφικτό. Όταν οι τεχνολογίες ασφαλιστούν με πατέντες, όταν οι πρωτοπορίες παγιωθούν με ανεπτυγμένες βιομηχανίες που θα πολεμήσουν τους νεοεισερχόμενους, όταν με δυο λόγια το πλεονέκτημα του πρώτου εμπεδωθεί, τότε το τρένο της νεάς βιομηχανικής επανάστασης θα έχει φύγει. Έτσι, οι πρωτοπόροι θα αποκτήσουν τεράστιας αξίας προβάδισμα με σημαντικές επιπτώσεις στις εθνικές οικονομίες, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση.
Η Ελλάδα διαθέτει και άφθονες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (την δωρεάν πρώτη ύλη της πράσινης οικονομίας) και αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό για να αξιοποιήσει τις νέες δυνατότητες και να αναπτύξει τις νέες τεχνολογίες. Ορίστε και η έξωθεν μαρτυρία: Ο γνωστός οικονομολόγος και αναλυτής Τζέρεμι Ρίφκιν γράφει (Τα Νέα, 5 Νοεμβρίου 2008, σ. 4/22):
‘Είδα στην Ελλάδα ανανεώσιμη ενέργεια που δεν είδα πουθενά αλλού στον κόσμο. Ανέμους, ήλιο, γεωθερμία. Η Ελλάδα θα μπορούσε να ηγηθεί της βιομηχανικής επανάστασης που τώρα πηγαίνει προς την Ισπανία.’
Μένει να δούμε αν η Ελλάδα διαθέτει και την απαραίτητη επιχειρηματικότητα (που απαιτείται για την ανάληψη των κινδύνων) και πολιτική ηγεσία με όραμα που θα συντονίσει και στηρίξει την όλη προσπάθεια. H ευκαιρία και η δυνατότητα είναι ιστορικής σημασίας και δεν θα διαρκέσει για πολύ.
Αλλά το περιβάλλον είναι και ευκαιρία. Οι λόγοι είναι δύο (συνδυαζόμενοι). Ο ένας είναι ότι οι νέες (αναγκαίες) τεχνολογίες θα βρουν (κατά την γνώμη μου) ένα ευρύτατο πεδίο εφαρμογών, αφού και οι απαραίτητες αλλαγές θα είναι δραστικές και ευρύτατες. Μιλάμε για μία νέα βιομηχανική επανάσταση. Έτσι, με βάση τις νέες τεχνολογίες, θα δημιουργηθεί μία γκάμα βιομηχανιών, που θα έχει σημαντικές επιπτώσεις στην οικονομία και την απασχόληση. Ο άλλος λόγος είναι ότι οι σχετικές τεχνολογίες και πρακτικές είναι σε σχετικά σπαργανώδη μορφή ακόμα, έτσι ώστε υπάρχει (ακόμα) η δυνατότητα πρόσβασης σε αυτές από όλους - πρόσβασης και με την έννοια της μίμησης και με την έννοια ότι με λίγη σχετικά προσπάθεια μπορεί να μπει κανείς μπροστά και να πρωτοπορήσει.
Υπ΄αυτήν την έννοια, η πράσινη οικονομία μπορεί να δώσει το κατάλληλο έναυσμα για την ανζωογόνηση οικονομιών που πάσχουν από χρόνια αποβιομηχάνιση, όπως πολλές χώρες της δύσης, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ αλλά και βεβαίως και της Ελλάδας. Για όλους αυτούς τους λόγους, πολιτικοί με όραμα όπως ο Μπαράκ Ομπάμα, αλλά και ο Γιώργος Παπανδρέου στα καθ’ ημάς, έχουν ενστερνιστεί τον στόχο της πράσινης οικομομίας, και τον εντάσσουν στα πλάνα για την συνολική αναγέννηση της οικονομίας. Ο συνολική προσπάθεια μπορεί να στηριχτεί οικονομικά από τα έσοδα από την πώληση σε πλειστηριασμό των αδειών ρύπανσης της βιομηχανίας.
Αυτό όμως δεν θα είναι για πολύ εφικτό. Όταν οι τεχνολογίες ασφαλιστούν με πατέντες, όταν οι πρωτοπορίες παγιωθούν με ανεπτυγμένες βιομηχανίες που θα πολεμήσουν τους νεοεισερχόμενους, όταν με δυο λόγια το πλεονέκτημα του πρώτου εμπεδωθεί, τότε το τρένο της νεάς βιομηχανικής επανάστασης θα έχει φύγει. Έτσι, οι πρωτοπόροι θα αποκτήσουν τεράστιας αξίας προβάδισμα με σημαντικές επιπτώσεις στις εθνικές οικονομίες, την ανταγωνιστικότητα και την απασχόληση.
Η Ελλάδα διαθέτει και άφθονες ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (την δωρεάν πρώτη ύλη της πράσινης οικονομίας) και αξιόλογο ανθρώπινο δυναμικό για να αξιοποιήσει τις νέες δυνατότητες και να αναπτύξει τις νέες τεχνολογίες. Ορίστε και η έξωθεν μαρτυρία: Ο γνωστός οικονομολόγος και αναλυτής Τζέρεμι Ρίφκιν γράφει (Τα Νέα, 5 Νοεμβρίου 2008, σ. 4/22):
‘Είδα στην Ελλάδα ανανεώσιμη ενέργεια που δεν είδα πουθενά αλλού στον κόσμο. Ανέμους, ήλιο, γεωθερμία. Η Ελλάδα θα μπορούσε να ηγηθεί της βιομηχανικής επανάστασης που τώρα πηγαίνει προς την Ισπανία.’
Μένει να δούμε αν η Ελλάδα διαθέτει και την απαραίτητη επιχειρηματικότητα (που απαιτείται για την ανάληψη των κινδύνων) και πολιτική ηγεσία με όραμα που θα συντονίσει και στηρίξει την όλη προσπάθεια. H ευκαιρία και η δυνατότητα είναι ιστορικής σημασίας και δεν θα διαρκέσει για πολύ.
Monday, 3 November 2008
10 ΑΞΟΝΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Η Ελληνική οικονομία (και κοινωνία) πάσχει (κατά την άποψή μου) από πέντε ειδών (αλληλοσυνδεόμενες) δομικές και διαρθρωτικές αδυναμίες:
- Χαμηλή παραγωγικότητα - με αντίκτυπο στην ακρίβεια, καθήλωση εισοδημάτων, υστέρηση ανταγωνιστικότητας, εξωτερικό έλλειμμα και αλλού.
- Υπερχρέωση νοικοκυριών, επιχειρήσεων, κρατικού τομέα, και ασφαλιστικού συστήματος – με αντίκτυπο σε όλα, κίνδυνο χρηματοπιστωτικής καθίζησης και φαλκίδευση των προοπτικών των μελλοντικών γενεών (ήδη αισθητή στο χάσμα μεταξύ της γενιάς των 700 ευρώ και της υπόλοιπης οικονομίας).
- Υπερμεγέθη και αναποτελεσματικό κρατικό τομέα – με αντίκτυπο στο έλλειμμα και χρέος της γενικής κυβέρνησης, την ακρίβεια, το εξωτερικό έλλειμμα, και τις ελλιπείς δημόσιες υπηρεσίες.
- Εντεινόμενη κοινωνική και περιφερειακή εισοδηματική ανισότητα.
- Κλειστή και συντεχνιακή οικονομία (όπως και κοινωνία – καρτέλ, συντεχνίες, αδιαφάνεια) – με συνέπεια την ακρίβεια και την έλλειψη καινοτομίας.
Για την αντιμετώπιση αυτών των αδυναμιών, απαιτούνται:
- Αλλαγή πορείας με καθολική κινητοποίηση της κοινωνίας, που
- Μπορεί να επιτευχθεί μόνο σην βάση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, με δίκαιο επιμερισμό ωφελειών και θυσιών (η προοπτική της προόδου με κοινωνική δικαιοσύνη μπορεί να δημιουργήσει αυτήν την ‘φυγή προς τα εμπρός’), και
- Δράσεις που θα έχουν χαρακτήρα συνολικό, στην βάση ενός σαφούς προγράμματος., έτσι ώστε να δημιουργηθεί σαφής δυναμική και ‘κρίσιμη μάζα’ προόδου. Αποσπασματικά «μέτρα» δεν θα έχουν κανένα αποτέλεσμα.
- Πρέπει επίσης να γίνει μία βασική διευκρίνηση. Η κακή δημοσιονομική κατάσταση της χώρας, η ανάγκη στήριξης της οικονομίας σε συνθήκες κρίσεις, και η ελλιπής υποδομή καθιστούν αδύνατη την χαλάρωση της δημοσιονομικής πειθαρχίας. Τα έσοδα πρέπει να αυξηθούν για να επιτρέψουν σταδιακή μείωση του χρέους (που θα επιφέρει παραπέρα πολλαπλασιαστικά οφέλη λόγω της μείωσης των τόκων), στήριξη της οικονομίας, ειδικά της «πράσινης» (δες πιο κάτω) και ενίσχυση της πάσης φύσεως υποδομής. Οι πιο αδύνατες εισοδηματικά τάξεις έχουν ήδη υποφέρει πέρα από το κοινωνικά δίκαιο, και δεν μπορεί να επιβαρυνθούν κι άλλο – δεν μπορούν όμως να περιμένουν και ελάφρυνση. Οι πιο ισχυροί, που τόσο ευνοήθηκαν από τις πολιτικές των κυβερνήσεων Καραμανλή, πρέπει να επωμιστούν περισσότερο βάρος αναλογικά με τις δυνατότητές τους. Αναστροφή της πορείας στην λογική του αφελούς Κεϋνσιανισμού («δώστα όλα») δεν είναι δυνατή. Να δώσει τι; Από τα ήδη χρεωστούμενα; Όλοι οι έλληνες και ελληνίδες καλούνται να συνεισφέρουν στην βάση του κοινωνικού συμβολαίου που περιγράφηκε πιο πάνω. Το «δώστα όλα» βάζει το άτομο πάνω από το σύνολο, και δεν μπορεί να αποτελεί βάση για μιά ελπιδοφόρα αναγέννηση της οικονομίας και της χώρας γενικά. Το ΠΑΣΟΚ χτίζει ένα καλύτερο αύριο για το κάθε άτομο μέσα από την προκοπή του συνόλου, όχι ενάντια σ’ αυτήν.
Όλα τα παρακάτω σημεία αναλύονται διεξοδικά σε πολλές άλλες καταχωρήσεις σ’ αυτήν την ιστοσελίδα (δες π.χ. την καταχώρηση την σχετική με την παραγωγικότητα και παγκοσμιοποίηση του Ιουλίου 2008). Παρακάτω γίνεται μόνο μία σύνοψη – η σειρά δεν έχει σημασία.
Άξονες πολιτικής:
- Άνοδος της παραγωγικότητας με περιορισμό όλων των δραστηριοτήτων (ιδιωτικών ή δημοσίων) που έχουν χαμηλό λόγο κοινωνικού οφέλους προς απαιτούμενους πόρους – αυτό περιλαμβάνει δραστικό περιορισμό σπατάλης, άνοδο της ταχύτητας εξυπηρέτησης του πολίτη και πάταξη της διαφθοράς. Ρήξη με κατεστημένα και συντεχνιακά μικροσυμφέροντα όπου αυτά δεν συμβαδίζουν με το συλλογικό συμφέρον. Σπάσιμο μονοπωλιακών καταστάσεων, καρτέλ, και συντεχνιών.
- Εξωστρεφής και καινοτόμος ανάπτυξη, με ενίσχυση της παραγωγικής βάσης της χώρας: Δραστική, σαφής και πολύπλευρη ενίσχυση της υγιούς, καινοτόμου και εξωστρεφούς επιχειρηματικότητας. Όχι φιλοδωρήματα σε γνωστούς, αλλά στήριξη του πραγματικά καινούριου και υποσχόμενου. Εξωστρέφεια υπό την έννοια του εντονότερου προσανατολισμού σε εξαγωγές αγαθών και υπηρεσιών και όχι κεφαλαίου (που μειώνει το κεφάλαιο που επενδύεται εδώ). Ανάπτυξη βασισμένη στην παραγωγή και όχι σε εισροές ζεστού χρήματος, και φούσκες χρηματιστηριακές ή ακινήτων.
- Τρίπτυχο για την αναδιάρθρωση του κράτους:
- Διαφάνεια.
- Ενίσχυση των δημοσίων υπηρεσιών, αλλά και
- σταδιακή μείωση των πόρων που απαιτούνται γι αυτές. - Τρίπτυχο φορολογίας:
- Αύξηση της φορολογίας των υψηλότερων εισοδημάτων που χρησιμοποιείται για μείωση ελλειμμάτων και αύξηση των δημοσίων επενδύσεων.
- Πάταξη της φοροδιαφυγής.
- Τα επενδυόμενα κέρδη απαλλάσσονται της φορολογίας. - «Έξυπνος Κεϋνσιανισμός» που ενισχύει τόσο την προσφορά, μέσω της ανάπτυξης των υποδομών, όσο και την ζήτηση, στη βάση κανόνων/καταστατικής διοίκησης. Ανάπτυξη και έξοδος από την κρίση με δραστική τόνωση των δημοσίων επενδύσεων - κυρίως ‘πράσινου’ χαρακτήρα (ε, τι ΠΑΣΟΚ είμαστε;). Κανόνες και καταστατική διοίκηση που δημιουργούν πλέγμα κινήτρων για υγιή επιχειρηματικότητα, και όχι λογική του "έχει ο θεός" (και το κράτος).
- Πράσινη οικονομία (δες σχετικές δημοσιεύσεις). Το περιβάλλον είναι πρόκληση και ευκαιρία. Οι νέες τεχνολογίες θα δημιουργήσουν το νέο βιομηχανικό τοπίο για τις επόμενες γενιές. Η Ελλάδα, πλούσια σε φυσικούς (ανανεώσιμες πηγές) και ανθρώπινους πόρους, είναι σε θέση να ανέβει εγκαίρως στο τρένο και να καθιερώσει πλεονέκτημα τεχνολογικό, εξαγωγικό, απασχόλησης.
- Απασχόληση: Στοχευμένη ενίσχυση, και σύνδεση με την επανεκπαίδευση και την υποχρέωση ανάληψης της πρώτης σχετικής ευκαιρίας.
- Θεσμικό τρίπτυχο:
- Επιτάχυνση των ρυθμών απόδοσης δικαιοσύνης (ποιός θα επενδύσει στην Ελλάδα όταν για να τελεσιδικήσει μία υπόθεση κάνει 10 χρόνια;)
- Απλοποίηση της νομοθεσίας.
- Πάταξη της διαφθοράς. - Κοινωνικό δίπτυχο:
- Στοχευμένη ενίσχυση στα πολύ μικρά εισοδήματα και τις ευάλωτες κατηγορίες πολιτών.
- Ενίσχυση δημοσίων και κοινωνικών υπηρεσιών. - Τετράπτυχο διοίκησης:
- Χρηστή διαχείριση (πολλά μπρούν να γίνουν εάν απλά και μόνο οι κυβερνώντες κάνουν σωστά και έντιμα την δουλειά τους).
- Αξιοκρατία (οι καλύτεροι μπροστά προς το συμφέρον όλων).
- Ανοιχτή και ανεκτική κοινωνία (βρίσκεις το δίκιο σου ανώνυμα στην βάση μιάς απλής αίτησης, χωρίς αποκλεισμούς οποιουδήποτε είδους, κλειστές κάστες, συντεχνιασμούς, ή κουμπάρους).
- Καταστατική διοίκηση (αρχές και κανόνες σε όλα τα επίπεδα, με επιμερισμό της ευθύνης και των αρμοδιοτήτων μεταξύ των οργάνων).
Friday, 17 October 2008
H NEA ATZENTA
Η χρηματοπιστωτική κρίση βρίσκεται αισίως στην τέταρτη ή πέμπτη βδομάδα (υπολογίζοντας μόνο την οξεία φάση της, και όχι βέβαια από τις απαρχές της που χρονολογούνται από την άνοιξη του 2007). Καθώς η κρίση εξελίσσεται κάποια νέα χαρακτηριστικά διαφαίνονται: Πρώτον, είναι πολύ πιθανόν (αν και όχι απολύτως βέβαιο) ότι Κράχ τύπου 1929-33 δεν θα ζήσουμε – οι κυβερνήσεις το εννοούν ότι θα παρέμβουν δραστικά, και αυτό έχει κάπως ηρεμήσει τα πνεύματα. Δεύτερον, και παρ’ όλ’ αυτά, οι χρηματιστηριακές αγορές παραμένουν νευρικές χωρίς ολική α΄νακαμψη. Τρίτο, και ως συνέπεια αλλά και αιτία, η κρίση αρχίζει τώρα να απειλεί ανοιχτά την πραγματική οικονομία, με παρατεταμένη ύφεση στον ορίζοντα. Τέταρτο, η κρίση παγκοσμιοποιείται, με την Κίνα και την Άπω Ανατολή ευρύτερα να «σταματούν να πάρουν ανάσα» (και τους ναυτιλιακούς ναύλους να πέφτουν κατακόρυφα, πράγμα που μας ενδιαφέρει και εμάς στην Ελλάδα).
Ένα άλλο σημείο που διαφαίνεται ακόμα πιο έντονα είναι ότι ο κόσμος δεν θα είναι πλέον ο ίδιος, ακόμα και όταν επέλθει πλήρως η ανάκαμψη. Το βασικό δόγμα του νεοφιλελευθερισμού ότι οι αγορές λειτουργούν καλύτερα χωρίς επιτήρηση και «ρύθμιση» από το κράτος και ότι μπορούν από μόνες τους, με τον ανταγωνισμό, να διορθώσουν πολλές από τις βασικές τους ατέλειες έχει υποστεί καίριο πλήγμα. Υπό την πίεση του εκλογικού σώματος που ποτέ δεν ενστερνίστηκε με θέρμη αυτό το δόγμα, πολλές κυβερνήσεις τώρα μιλάνε για σοβαρότερη «ρύθμιση» (ή καλύτερα στα ελληνικά, εποπτεία) από τις αρμόδιες κυβερνητικές και ανεξάρτητες ρυθμιστικές αρχές. Η πρωτοκαθεδρία του χρηματοπιστωτικού συστήματος αμφισβητείται (όταν αυτό προστρέχει σε βοήθεια αντί να στηρίζει την υπόλοιπη οικονομία), όπως επίσης και η κουλτούρα και το σύστημα κινήτρων που το διείπε, που επιβράβευε το ασύδοτο ρίσκο, την επιθετικότητα, και την επιδεικτική ανισοκατανομή πλούτου. Οι επικεφαλής των εποπτικών αρχών, προκειμένου να σώσουν τις καριέρες τους, εφ’ όσον δεν προέβλεψαν τίποτα, μιλούν για αλλαγή σε όλα τα επίπεδα (ρύθμιση και εποπτεία, απολαβές).
Γενικότερα μπορεί να επέλθει και μία μεταστροφή στις αντιλήψεις (δες π..χ. το άρθρο του Simon Jenkins στον Guardian της 17/10/07), με λιγότερη έμφαση στην εξοντωτική δουλειά (η συλλογικά υπέρμετρη δουλειά από κοινωνίες που δεν την έχουν ανάγκη είναι μάλλον δείγμα απληστίας) και περισσότερο στην απόλαυση του ελεύθερου χρόνου (και της οικογένειας).
Ίσως ακόμα γενικότερα, η μαζική παρέμβαση του κράτους στον ιδιωτικό τομέα μπορεί να επιφέρει το σπάσιμο της έννοιας-ταμπού ότι το ιδιωτικό είναι καλό και το δημόσιο κακό, που κυριαρχούσε μετά την Θάτσερ κυρίως στις Αγγλοσαξονικές χώρες. Έτσι, μπορούμε να δούμε έναν νέου τύπου κεϋνσιανισμό να επιστρέφει που θα διακηρύσσει την κρατική παρέμβαση για την ανόρθωση της οικονομίας στις υφέσεις, αλλά και θα επιβάλλει την δημόσια παροχή βασικών υπηρεσιών. Αλλά εδώ αρχίζουν και οι προκλήσεις καθώς θα πρέπει να προσδιοριστούν τα άριστα όρια μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας (κάτι που δεν είναι εύκολο και δεν έχει γίνει ικανοποιητικά μέχρι σήμερα, απλώς εθεωρείτο ότι όσο λιγότερο κράτος τόσο καλύτερα). Επίσης θα πρέπει να τεθούν κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας που θα είναι αρκετά ελαστικοί ώστε να επιτρέπουν έξυπνες και στοχευμένες παρεμβάσεις αλλά και αρκετά σφιχτοί ώστε να μην επιτρέπουν ανεξέλεγκτα ελλείμματα (τα οποία δεν είναι παρά δανεισμός από τις επόμενες γενιές). Πιθανόν τέλος να έρθουν σε κοντύτερο πλάνο οι (αυξανόμενες) εισοδηματικές και περιφερειακές ανισότητες.
Οι αναλυτές της Ευρωπαϊκής ενοποίησης έχουν επίσης πολλή δουλειά μπροστά τους. Η κρίση ανέδειξε αδυναμίες της ενοποίησης, πρωτίστως την έλλειξη συντονιμού και κεντρικής κατεύθυνσης, αλλά και τα προβλήματα που ανακύπτουν από μία κεντρική τράπεζα που δεν υπόκειται σε κεντρικό έλεγχο. Η κρίση, αλλά και η ακρίβεια, θα αναδείξει δίχως αμφιβολία σε βάθος χρόνου και δομικές ασυμμετρίες, με τις βόρειες και κεντροευρωπαϊκές να προηγούνται σε ανταγωνιστικότητα και με χρόνια εξωτερικά πλεονάσματα, ενώ οι νότιες κυρίως χώρες έχουν χρόνια ελλείμματα και υστερούν σε ανταγωνιστικότητα. Ο χρόνος θα δείξει εάν το ενιαίο νόμισμα είναι βιώσιμο χωρίς κλυδωνισμούς υπό τέτοιες συνθήκες, αλλά δεν είναι ίσως τυχαίο ότι η κρίση ξεκίνησε σε χώρες με χρόνια εξωτερικά ελλείμματα (ΗΠΑ και Βρετανία). Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι οικονομίες όπως φαίνεται χτισμένες στην άμμο όπως η Ισλανδία (με υπερτροφικό χρηματοπιστωτικό τομέα, έλλειμμα ανταγωνιστικότητας, αλλά εκτός ΟΝΕ) κινδυνεύουν ως σύνολα σοβαρά από τέτοιες κρίσεις.
Στο στόχαστρο της κριτικής μπαίνει και το Σύμφωνο Σταθερότητας, καθώς τώρα οι κυβερνήσεις νιώθουν την ανάγκη να στηρίξουν τις οικονομίες τους με δημοσιονομική επέκταση. Όμως εδώ ισχύουν και τα όσα ειπώθηκαν πιο πάνω, ότι δηλαδή τα αλόγιστα ελλείμματα δεν ωφελούν κανένα, και ότι ο νέου τύπου κεϋνσιανισμός θα πρέπει να είναι πιο έξυπνος από τον παλιό. Όχι μόνο δεν ωφελούν τα γενικευμένα ελλείμματα, αλλά μπορεί να υποστηριχθεί κιόλας ότι αυτά είναι το υπόβαθρο της κρίσης. (Από σοβαρό οικονομικό δημοσιογράφο ειπώθηκε ότι στην Βρετανία το χρέος αθροιστικά του δημόσιου τομέα και των νοικοκυριών ανέρχεται στο 300% του ΑΕΠ – εάν βέβαια τέτοιοι αριθμοί ισχύουν , οι επιπτώσεις μπορεί να είναι μεγάλες.) Οι αναλυτές που θα κάνουν ανατομία της κρίσης εν καιρώ θα διερευνήσουν κατά πόσο αυτή συνδέεται με δομικές αδυναμίες των δυτικών κοινωνιών (ή έστω κάποιων), όπως η υπερχρέωση σε διάφορα επίπεδα, τα χρόνια εξωτερικά ελλείμματα, και τέλος η υστέρηση ανταγωνιστικότητας, ανάπτυξης και αποταμίευσης σε σχέση με την Κίνα και την Άπω Ανατολή.
Τέλος, δημιουργείται το βασικό ερώτημα κατά πόσο η αλλαγή της νοοτροπίας όλα αυτά τα θέματα και σε διάφορα επίπεδα (πολιτικής, ιδεολογίας, δημοσίου διαλόγου) θα είναι μόνιμη και όχι παροδική, βασισμένη σε κάποια βολική ρητορεία της στιγμής που θα ξεχαστεί στην πρώτη διαφορετική συγκυρία. Το πρώτο βασικό τεστ θα είναι τώρα με την επερχόμενη ύφεση: Θα την αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά με κεϋνσιανού τύπου μέτρα οι κυβερνήσεις, ή τώρα που πέρασε ο κίνδυνος θα ξαναρχίσει το τροπάρι του αφήστε τις αγορές ανεπηρέαστες; Το επιπρόσθετο δημόσιο χρέος που δημιουργείται από την παρέμβαση στον τραπεζικό τομέα θα επηρεάσει αρνητικά τις δημόσιες υπηρεσίες ως μη ώφειλε (ενώ αντίθετα η στήριξη κάποιων προβληματικών υπηρεσιών όπως παιδεία, υγεία και συγκοινωνίες απαιτεί ψίχουλα σε σχέση με τα κεφάλαια που διατέθηκαν στον τραπεζικό τομέα); Θα στηριχτεί μέχρι τέλους η νέα κουλτούρα της ρύθμισης και εποπτείας των αγορών, και δη των τραπεζικών;
Όλα αυτά είναι κρίσιμα ερωτήματα. Εδώ θα παίξει ίσως καταλυτικό ρόλο η κεντροαριστερά σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και η συναφής διανόηση σε ιδεολογικό επίπεδο, που θα θέσει αυτά τα θέματα επί τάπητος, θα τα εξειδικεύσει, θα δώσει όσο το δυνατό ικανοποιητικότερες απαντήσεις, και εν τέλει δεν θα τα αφήσει να σβηστούν από την συλλογική μνήμη. Η παράλληλη κινητοποίηση κοινωνίας, πολιτικής και διανόησης είναι το ζητούμενο εδώ. Μπορεί δε να υποστηρίξει κανείς ότι ο συντονισμός (πολιτικός, ιδεολογικός) σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι απαραίτητος – τα προβλήματα είναι κοινά, κοινές πρέπει να είναι και οι λύσεις. Οι ιδεολογικές αναζητήσεις και οι λύσεις πρέπει να περιστραφού γύρω από έννοιες όπως:
- Νέο κοινωνικό συμβόλαιο (με κοινωνική αλληλεγγύη, περισσότερο δίκαιη κατανομή των διαφαινόμενων βαρών αλλά και των ωφελειών από την ανάπτυξη).
- «Νιού ντήλ» (νέα συμφωνία, όπως αυτή του Ρούσβελτ του 1933) για την συνεργασία του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με ρύθμιση και εποπτεία, παρεμβατισμό εκεί όπου επιβάλλεται, αλλά και προσοχή στα ελλείμματα.
- Σήμερα αυτή πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνει υπ’ όψη το περιβάλλον και την πράσινη ανάπτυξη.
- Στενότερη ευρωπαϊκή συνεργασία και ενοποίηση (αν και με προσοχή – δες και αλλού).
- Ανταγωνιστικότητα και βιώσιμη οικονομία.
Ήδη αναλυτές όπως ο πασίγνωστος και νομπελίστας πλέον οικονομολόγος Paul Krugman, οι δημοσιογράφοι-αναλυτές Larry Elliott, Will Hutton και George Monbiot στην Βρετανία, και οι Thomas Friedman και Robert Reich στις ΗΠΑ, οι οποίοι σε ανύποπτο χρόνο είχαν επισημάνει πολλές από τις στρεβλώσεις του χρηματιστηριακού, καζινο-καπιταλισμού, έχουν διατυπώσει τις νέες προτεραιότητες (με αρκετές βεβαίως μεταξύ τους διαφωνίες). Πολιτικο-ιδεολογικά think-tanks όπως η Compass (Πύξίδα) στην Βρετανία αναλαμβάνουν να προωθήσουν τέτοιες αναζητήσεις στην σφαίρα του δημόσιου διαλόγου και ήδη κερδίζουν έδαφος σε αναγνώριση. Η Κεντροαριστερά σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, εκπροσωπούμενη από το ΠΑΣΟΚ στην Ελλάδα, καλείται να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις.
Ένα άλλο σημείο που διαφαίνεται ακόμα πιο έντονα είναι ότι ο κόσμος δεν θα είναι πλέον ο ίδιος, ακόμα και όταν επέλθει πλήρως η ανάκαμψη. Το βασικό δόγμα του νεοφιλελευθερισμού ότι οι αγορές λειτουργούν καλύτερα χωρίς επιτήρηση και «ρύθμιση» από το κράτος και ότι μπορούν από μόνες τους, με τον ανταγωνισμό, να διορθώσουν πολλές από τις βασικές τους ατέλειες έχει υποστεί καίριο πλήγμα. Υπό την πίεση του εκλογικού σώματος που ποτέ δεν ενστερνίστηκε με θέρμη αυτό το δόγμα, πολλές κυβερνήσεις τώρα μιλάνε για σοβαρότερη «ρύθμιση» (ή καλύτερα στα ελληνικά, εποπτεία) από τις αρμόδιες κυβερνητικές και ανεξάρτητες ρυθμιστικές αρχές. Η πρωτοκαθεδρία του χρηματοπιστωτικού συστήματος αμφισβητείται (όταν αυτό προστρέχει σε βοήθεια αντί να στηρίζει την υπόλοιπη οικονομία), όπως επίσης και η κουλτούρα και το σύστημα κινήτρων που το διείπε, που επιβράβευε το ασύδοτο ρίσκο, την επιθετικότητα, και την επιδεικτική ανισοκατανομή πλούτου. Οι επικεφαλής των εποπτικών αρχών, προκειμένου να σώσουν τις καριέρες τους, εφ’ όσον δεν προέβλεψαν τίποτα, μιλούν για αλλαγή σε όλα τα επίπεδα (ρύθμιση και εποπτεία, απολαβές).
Γενικότερα μπορεί να επέλθει και μία μεταστροφή στις αντιλήψεις (δες π..χ. το άρθρο του Simon Jenkins στον Guardian της 17/10/07), με λιγότερη έμφαση στην εξοντωτική δουλειά (η συλλογικά υπέρμετρη δουλειά από κοινωνίες που δεν την έχουν ανάγκη είναι μάλλον δείγμα απληστίας) και περισσότερο στην απόλαυση του ελεύθερου χρόνου (και της οικογένειας).
Ίσως ακόμα γενικότερα, η μαζική παρέμβαση του κράτους στον ιδιωτικό τομέα μπορεί να επιφέρει το σπάσιμο της έννοιας-ταμπού ότι το ιδιωτικό είναι καλό και το δημόσιο κακό, που κυριαρχούσε μετά την Θάτσερ κυρίως στις Αγγλοσαξονικές χώρες. Έτσι, μπορούμε να δούμε έναν νέου τύπου κεϋνσιανισμό να επιστρέφει που θα διακηρύσσει την κρατική παρέμβαση για την ανόρθωση της οικονομίας στις υφέσεις, αλλά και θα επιβάλλει την δημόσια παροχή βασικών υπηρεσιών. Αλλά εδώ αρχίζουν και οι προκλήσεις καθώς θα πρέπει να προσδιοριστούν τα άριστα όρια μεταξύ δημόσιας και ιδιωτικής σφαίρας (κάτι που δεν είναι εύκολο και δεν έχει γίνει ικανοποιητικά μέχρι σήμερα, απλώς εθεωρείτο ότι όσο λιγότερο κράτος τόσο καλύτερα). Επίσης θα πρέπει να τεθούν κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας που θα είναι αρκετά ελαστικοί ώστε να επιτρέπουν έξυπνες και στοχευμένες παρεμβάσεις αλλά και αρκετά σφιχτοί ώστε να μην επιτρέπουν ανεξέλεγκτα ελλείμματα (τα οποία δεν είναι παρά δανεισμός από τις επόμενες γενιές). Πιθανόν τέλος να έρθουν σε κοντύτερο πλάνο οι (αυξανόμενες) εισοδηματικές και περιφερειακές ανισότητες.
Οι αναλυτές της Ευρωπαϊκής ενοποίησης έχουν επίσης πολλή δουλειά μπροστά τους. Η κρίση ανέδειξε αδυναμίες της ενοποίησης, πρωτίστως την έλλειξη συντονιμού και κεντρικής κατεύθυνσης, αλλά και τα προβλήματα που ανακύπτουν από μία κεντρική τράπεζα που δεν υπόκειται σε κεντρικό έλεγχο. Η κρίση, αλλά και η ακρίβεια, θα αναδείξει δίχως αμφιβολία σε βάθος χρόνου και δομικές ασυμμετρίες, με τις βόρειες και κεντροευρωπαϊκές να προηγούνται σε ανταγωνιστικότητα και με χρόνια εξωτερικά πλεονάσματα, ενώ οι νότιες κυρίως χώρες έχουν χρόνια ελλείμματα και υστερούν σε ανταγωνιστικότητα. Ο χρόνος θα δείξει εάν το ενιαίο νόμισμα είναι βιώσιμο χωρίς κλυδωνισμούς υπό τέτοιες συνθήκες, αλλά δεν είναι ίσως τυχαίο ότι η κρίση ξεκίνησε σε χώρες με χρόνια εξωτερικά ελλείμματα (ΗΠΑ και Βρετανία). Θα πρέπει επίσης να θυμόμαστε ότι οικονομίες όπως φαίνεται χτισμένες στην άμμο όπως η Ισλανδία (με υπερτροφικό χρηματοπιστωτικό τομέα, έλλειμμα ανταγωνιστικότητας, αλλά εκτός ΟΝΕ) κινδυνεύουν ως σύνολα σοβαρά από τέτοιες κρίσεις.
Στο στόχαστρο της κριτικής μπαίνει και το Σύμφωνο Σταθερότητας, καθώς τώρα οι κυβερνήσεις νιώθουν την ανάγκη να στηρίξουν τις οικονομίες τους με δημοσιονομική επέκταση. Όμως εδώ ισχύουν και τα όσα ειπώθηκαν πιο πάνω, ότι δηλαδή τα αλόγιστα ελλείμματα δεν ωφελούν κανένα, και ότι ο νέου τύπου κεϋνσιανισμός θα πρέπει να είναι πιο έξυπνος από τον παλιό. Όχι μόνο δεν ωφελούν τα γενικευμένα ελλείμματα, αλλά μπορεί να υποστηριχθεί κιόλας ότι αυτά είναι το υπόβαθρο της κρίσης. (Από σοβαρό οικονομικό δημοσιογράφο ειπώθηκε ότι στην Βρετανία το χρέος αθροιστικά του δημόσιου τομέα και των νοικοκυριών ανέρχεται στο 300% του ΑΕΠ – εάν βέβαια τέτοιοι αριθμοί ισχύουν , οι επιπτώσεις μπορεί να είναι μεγάλες.) Οι αναλυτές που θα κάνουν ανατομία της κρίσης εν καιρώ θα διερευνήσουν κατά πόσο αυτή συνδέεται με δομικές αδυναμίες των δυτικών κοινωνιών (ή έστω κάποιων), όπως η υπερχρέωση σε διάφορα επίπεδα, τα χρόνια εξωτερικά ελλείμματα, και τέλος η υστέρηση ανταγωνιστικότητας, ανάπτυξης και αποταμίευσης σε σχέση με την Κίνα και την Άπω Ανατολή.
Τέλος, δημιουργείται το βασικό ερώτημα κατά πόσο η αλλαγή της νοοτροπίας όλα αυτά τα θέματα και σε διάφορα επίπεδα (πολιτικής, ιδεολογίας, δημοσίου διαλόγου) θα είναι μόνιμη και όχι παροδική, βασισμένη σε κάποια βολική ρητορεία της στιγμής που θα ξεχαστεί στην πρώτη διαφορετική συγκυρία. Το πρώτο βασικό τεστ θα είναι τώρα με την επερχόμενη ύφεση: Θα την αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά με κεϋνσιανού τύπου μέτρα οι κυβερνήσεις, ή τώρα που πέρασε ο κίνδυνος θα ξαναρχίσει το τροπάρι του αφήστε τις αγορές ανεπηρέαστες; Το επιπρόσθετο δημόσιο χρέος που δημιουργείται από την παρέμβαση στον τραπεζικό τομέα θα επηρεάσει αρνητικά τις δημόσιες υπηρεσίες ως μη ώφειλε (ενώ αντίθετα η στήριξη κάποιων προβληματικών υπηρεσιών όπως παιδεία, υγεία και συγκοινωνίες απαιτεί ψίχουλα σε σχέση με τα κεφάλαια που διατέθηκαν στον τραπεζικό τομέα); Θα στηριχτεί μέχρι τέλους η νέα κουλτούρα της ρύθμισης και εποπτείας των αγορών, και δη των τραπεζικών;
Όλα αυτά είναι κρίσιμα ερωτήματα. Εδώ θα παίξει ίσως καταλυτικό ρόλο η κεντροαριστερά σε πολιτικό επίπεδο, αλλά και η συναφής διανόηση σε ιδεολογικό επίπεδο, που θα θέσει αυτά τα θέματα επί τάπητος, θα τα εξειδικεύσει, θα δώσει όσο το δυνατό ικανοποιητικότερες απαντήσεις, και εν τέλει δεν θα τα αφήσει να σβηστούν από την συλλογική μνήμη. Η παράλληλη κινητοποίηση κοινωνίας, πολιτικής και διανόησης είναι το ζητούμενο εδώ. Μπορεί δε να υποστηρίξει κανείς ότι ο συντονισμός (πολιτικός, ιδεολογικός) σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι απαραίτητος – τα προβλήματα είναι κοινά, κοινές πρέπει να είναι και οι λύσεις. Οι ιδεολογικές αναζητήσεις και οι λύσεις πρέπει να περιστραφού γύρω από έννοιες όπως:
- Νέο κοινωνικό συμβόλαιο (με κοινωνική αλληλεγγύη, περισσότερο δίκαιη κατανομή των διαφαινόμενων βαρών αλλά και των ωφελειών από την ανάπτυξη).
- «Νιού ντήλ» (νέα συμφωνία, όπως αυτή του Ρούσβελτ του 1933) για την συνεργασία του δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, με ρύθμιση και εποπτεία, παρεμβατισμό εκεί όπου επιβάλλεται, αλλά και προσοχή στα ελλείμματα.
- Σήμερα αυτή πρέπει οπωσδήποτε να λαμβάνει υπ’ όψη το περιβάλλον και την πράσινη ανάπτυξη.
- Στενότερη ευρωπαϊκή συνεργασία και ενοποίηση (αν και με προσοχή – δες και αλλού).
- Ανταγωνιστικότητα και βιώσιμη οικονομία.
Ήδη αναλυτές όπως ο πασίγνωστος και νομπελίστας πλέον οικονομολόγος Paul Krugman, οι δημοσιογράφοι-αναλυτές Larry Elliott, Will Hutton και George Monbiot στην Βρετανία, και οι Thomas Friedman και Robert Reich στις ΗΠΑ, οι οποίοι σε ανύποπτο χρόνο είχαν επισημάνει πολλές από τις στρεβλώσεις του χρηματιστηριακού, καζινο-καπιταλισμού, έχουν διατυπώσει τις νέες προτεραιότητες (με αρκετές βεβαίως μεταξύ τους διαφωνίες). Πολιτικο-ιδεολογικά think-tanks όπως η Compass (Πύξίδα) στην Βρετανία αναλαμβάνουν να προωθήσουν τέτοιες αναζητήσεις στην σφαίρα του δημόσιου διαλόγου και ήδη κερδίζουν έδαφος σε αναγνώριση. Η Κεντροαριστερά σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο, εκπροσωπούμενη από το ΠΑΣΟΚ στην Ελλάδα, καλείται να ανταποκριθεί στις νέες προκλήσεις.
Tuesday, 7 October 2008
10 ΑΡΧΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΙΝΗΜΑΤΙΚΗ ΚΕΝΤΡΟΑΡΙΣΤΕΡΑ
... για να γυρίσει ο ήλιος θέλει δουλειά πολλή...
[Οδυσσέα Ελύτη, Άξιον Εστί]
Δεν πρέπει να ταράζεις έναν ευτυχισμένο τόπο.
Όμως αν κάτι δεν πάει καλά, τότε ν’ αλλάξουν oλα.
[Λεύκιου Ανναίου Σενέκα Οιδίπους, μτφ. Τάσου Ρούσσου, Καστανιώτης 2000]
-Ποιός τρίτος δρόμος; Δεν έχει τρίτο δρόμο! Δεν έχει ακόμα ανοίξει να γίνει δρόμος. Πρέπει εμείς, μοχτώντας, προχωρώντας, να τον ανοίγουμε , να γίνει δρόμος. Ποιοί εμείς; Ο λαός. Από τον λαό αρχίζει ο δρόμος αυτός, με το λαό προχωράει και στο λαό τελειώνει.
[Νίκου Καζαντζάκη, Οι αδερφοφάδες]
Ο διεθνούς φήμης αμερικανός οικονομολόγος (τώρα πλέον κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών) και πολιτικός σχολιαστής Πωλ Κρούγκμαν αναλύει στο τελευταίο του βιβλίο «Η συνείδηση ενός φιλελεύθερου» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις ‘Πόλις’) – για το οποίο θα γραφεί προσεχώς βιβλιοκρισία σ’ αυτή την ιστοσελίδα – την άνοδο της σύγχρονης γενιάς Ρεπουμπλικανών στην Αμερική – αυτών που έχουν γίνει γνωστοί ως νεοσυντηρητικοί, αλλά που ο Κρούγκμαν ονομάζει «κινηματικούς συντηρητικούς» (movement conservatives). Ο λόγος γι αυτή την ορολογία είναι ότι η άνοδός τους προετοιμάστηκε ιδεολογικά, προγραμματικά, οργανωτικά, πολιτικά, σε βάθος για δεκαετίες, με θεωρητικά κείμενα, ινστιτούτα μελέτης (think tanks), χρηματοδότες, κλπ. Στηριζόμενοι σε αυτή την προετοιμασία, δοθείσης της ευκαιρίας, όταν δηλαδή ήρθε στο προσκήνιο ο χαρισματικός και λαϊκιστής Ρόναλντ Ρήγκαν, οι «κινηματικοί συντηρητικοί» κατάφεραν να κυριαρχήσουν στην πολιτική σκηνή: Τα τελευταία 28 χρόνια (από το 1980), ο πρόεδρος ήταν Ρεπουμπλικανός νεο-συντηρητικής απόχρωσης τα 20, και από τα 8 της Δημοκρατικής τρόπον τινά παρένθεσης, τα περισσότερα ο πρόεδρος Κλίντον είχε να αντιμετωπίσει ένα εχθρικό (κυριαρχούμενο από Ρεπουμπλικανούς) Κογκρέσσο.
Οι σκέψεις αυτές «δένουν» πολύ ωραία με κάποιες παρατηρήσεις που μπορεί να κάνει κανείς για την Ελληνική κοινωνία σήμερα. Η χώρα μας αντιμετωπίζει μία σειρά δομικών προβλημάτων όπως η διαφθορά (σε όλες της τις εκφάνσεις, συμπεριλαμβανομένης και της φοροδιαφυγής), η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, και η κρίση αξιών. (Κάπου αλλού υποστηρίζω ότι η «κρίση» των αξιών δεν είναι τόσο γενικευμένη ώστε να ονομαστεί κρίση, αλλά ας μην μας απασχολήσουν τώρα ζητήματα ορολογίας – κάποια πτώση ηθικού σίγουρα υπάρχει.) Το κοινό στοιχείο που διακρίνει όλα αυτά τα προβλήματα είναι αυτό που η βιβλιογραφία ονομάζει «στρατηγική συμπληρωματικότητα» (strategic complementarity), δηλ. το άτομο τείνει να επηρεάζεται από το σύνολο προς την ίδια κατεύθυνση, να μιμείται δηλαδή το σύνολο: Εάν το σύνολο ειναι διεφθαρμένο, τότε κι εμένα με συμφέρει να ενεργήσω με τον ίδιο τρόπο, αλλιώς είμαι το κορόιδο – εάν η κοινωνία δεν είναι διεφθαρμένη, τότε έχω κι εγώ περισσότερες πιθανότητες να ενεργήσω ηθικά και σύννομα. Το ίδιο ισχύει με το περιβάλλον (εάν όλοι κλέβουν την Πολεοδομία, χαζός είμαι κι εγώ να μην ακολουθήσω;), και με την κρίση ή πτώση τέλος πάντων του ηθικού (ο κυνισμός, η αδιαφορία και η απαισιοδοξία είναι μεταδοτικές).
Παραπέρα, η συμπεριφορά που διέπεται από στρατηγική συμπληρωματικότητα τροφοδοτεί την λεγόμενη «ισορροπία κατά Nash». Η έννοια αυτή, εισηγμένη στην θεωρία παιγνίων από τον μαθηματικό και οικονομολόγο, κάτοχο του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, John Nash, βρίσκει ευρύτατες εφαρμογές σε όλες σχεδόν τις κοινωνικές επιστήμες, από τα μαθηματικά και την πολιτική επιστήμη, μέχρι την ψυχολογία και την εξελικτική βιολογία. Ιδού γιατί. Όταν το κάθε άτομο επηρεάζεται από το σύνολο προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή το μιμείται, τότε απλά επιβεβαιώνει, παγιώνει, την συμπεριφορά που παρατηρείται στο σύνολο. Δηλαδή, εάν το σύνολο είναι διεφθαρμένο, η καλύτερη προσωπική στρατηγική είναι να είναι κανείς διεφθαρμένος (αλλιώς είναι δύσκολο να επιβιώσει), και τότε η διαφθορά του συνόλου εμπεδώνεται και παγιώνεται. Κανείς δεν έχει ατομικό κίνητρο να παραβεί τον κανόνα, και η διαφθορά γίνεται η νόρμα. (Υπάρχει βέβαια και ο ιδεαλισμός και ο προσωπικός ηρωϊσμός, αλλά πάνε κόντρα στο ρεύμα.)
Ως εδώ καλά, αλλά θα ρωτήσει ο καλοπροαίρετος αναγνώστης τι το καινούριο ή σημαντικό υπάρχει σε όλ’ αυτά. Το σημαντικό είναι ότι μπορεί να υπάρχουν περισσότερες από μία ισορροπίες κατά Nash. Μπορούμε ας πούμε να φανταστούμε ότι υπάρχει και η μη διεφθαρμένη κοινωνία. Τότε το επί μέρους άτομο βρίσκει μάλλον πιο συμφέρον (και μάλλον πιο πολιτισμένο, που προσωπικά θεωρώ ότι είναι ένα στοιχείο που ενυπάρχει στην άνθρώπινη φύση), βρίσκει συμφέρον λοιπόν το άτομο το να συμπεριφερθεί ηθικά. Έτσι, η ηθική κοινωνία εμπεδώνεται - εδώ η ηθικη γίνεται η νόρμα. Επομένως, η ηθική και η διεφθαρμένη κοινωνία μπορούν εξ ίσου καλά να αποτελούν ισορροπίες κατά Nash, από τις οποίες δεν υπάρχει ατομικό κίνητρο για παραβίαση του κανόνα ή της νόρμας. Τι παράγοντες μπορούν να προσιορίζουν το άν μία κοινωνία θα καταλήξει να είναι ηθική ή διεφθαρμένη; Εδώ παίζουν ρόλο παράγοντες όπως η παιδεία και κουλτούρα, οι σχέσεις εμπιστοσύνης ή καχυποψίας μέσα σε μία κοινωνία (π.χ., αν θεωρείς ότι όλοι οι άλλοι υπάρχουν για να σε εκμεταλλεύονται, τότε τείνεις και εσύ να μην εμπιστεύεσαι κανέναν, με προφανή αποτελέσματα), ο προσωπικός ιδεαλισμός που λέγαμε παραπάνω, η καθοδήγηση που παρέχουν οι ελίτ με προεξάρχουσα την κυβερνητική παράταξη. (Και εδώ είναι που χάνουμε κατά κράτος στην Ελλάδα.)
Το ακόμα πιο σημαντικό με την ισορροπία κατά Nash είναι ότι επί μέρους προσπάθειες δεν μπορούν να αναστρέψουν μία κατάσταση, όταν έχει εμπεδωθεί μια ισορροπία κατά Nash ή νόρμα που δεν είναι «καλή» (υπό ορισμένη έννοια). Αν ας πούμε έχει εμπεδωθεί μία διεφθαρμένη κοινωνία, ίσως κάποιο μεμονωμένο άτομο να κάνει μία προσπάθεια να αναστρέψει την κατάσταση. Τα υπόλοιπα άτομα όμως που μιμούνται το σύνολο δεν θα αλλάξουν, γιατί το σύνολο απλά δεν αλλάζει από ένα άτομο. Έτσι, μεμονωμένες παρεκκλίσεις από την νόρμα δεν μπορούν να αλλάξουν την κατάσταση – ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη. Ή, για να το πούμε λίγο πιό τεχνικά, για να αλλάξει το σημείο ισορροπίας, χρειάζεται να βρεθεί η «κρίσιμη μάζα» που θα στηρίξει την αλλαγή. (Όπως, για να γυρίσει το εκκρεμές, χρειάζεται να περάσει ένα ορισμένο κριτικό σημείο.) Μόνον εάν ένα αρκετό κομμάτι της κοινωνίας στηρίξει την αλλαγή της νόρμας, τότε μόνο μπορεί αυτή να επικρατήσει. Και βέβαια δεν είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε ότι χρειάζεται μάλλον περισσότερη προσπάθεια και κοινωνική κινητοποίηση για να πάμε από την διαφθορά στην ηθική κοινωνία, παρά το αντίθετο.
Από αυτές τις απλές διαπιστώσεις προκύπτουν μία σειρά από δραστικές συνέπειες. Επί μέρους λύσεις σε θεμελιακά κοινωνικά προβλήματα δεν μπορούν να δοθούν - π.χ. στο θέμα της διαφθοράς. Δεν μπορείς να πιάσεις μόνο έναν παραβάτη, αυτός θα πει, γιατί εγώ και όχι ο άλλος. Δεν μπορείς να πείσεις μόνον έναν να μην κλέβει την Πολεοδομία, με το επιχείρημα ότι όλοι τελικά χάνουμε από την επιβάρυνση των οικιστικών ιστών. Ο ένας θα πει, γιατί εγώ και όχι ο διπλανός. Και λοιπά. Επίσης προκύπτει το πιο εύκολα διατηρείται κάτι σωστά παρά φτιάχνεται εάν «χαλάσει». Π.χ., το μετρό της Αθήνας διατηρείται (προς το παρόν;) καθαρό (σε αντίθεση με τους υπόλοιπους δημόσιους χώρους). Γιατί; Διότι όταν το βρίσκουμε καθαρό, τότε ενστικτωδώς μιμούμαστε και εμείς και το διατηρούμε καθαρό – το οποίο γίνεται η νόρμα. Εάν αυτό αλλάξει, τότε κάνουμε και μεις όπως βρούμε. Το ίδο και με την βία στις πόλεις. (Η ηρεμία ή βία είναι και αυτές ισορροπίες κατά Nash – σε ένα ήρεμο/βίαιο περιβάλλον συμπριφέρομαι και εγώ ανάλογα και εμπεδώνω την υπάρχουσα κατάσταση.) Επομένως, ένα κακό καλύτερα και πολύ πιό εύκολα προλαβαίνεται στην ρίζα του. Και όταν βεβαίως μία κακή νόρμα έχει παγιωθεί από καιρό, τότε χάνουμε την αίσθηση ότι υπάρχει και άλλη προοπτική, ότι γίνεται να είναι και αλλιώς τα πράγματα. Εδώ παίζει ρόλο η παιδεία και η διαφωτιστική δύναμη των ηγετικών δυνάμεων της κοινωνίας.
Όλα αυτά τα μακροσκελή γράφονται για να δειχτεί ότι, και στην Ελληνική κοινωνία, που πάσχει από εμπεδωμένες συμπεριφορές, νόρμες και ισορροπίες κατά Nash που θα θέλαμε να αλλάξουμε, χρειάζεται μία καθολική, σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας. Κάτι ανάλογο με αυτό που έγινε στην Αμερική δηλαδή με τους «κινηματικούς συντηρητικούς». Το ίδιο απαιτείται, τηρουμένων των αναλογιών, και σε ριζικά διαφορετική κατεύθυνση βεβαίως, να γίνει από την κεντροαριστερά και την ηγετική της και διαφωτιστική δύναμη, το ΠΑΣΟΚ. Αλλά ακόμα περισσότερο, απαιτείται η κινητοποίηση της ίδιας της κοινωνίας για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων, υπό την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, αλλά και όσων δυνάμεων συμπορευτούν προ αυτούς τους στόχους. Τα παραπάνω οδηγούν σε βασικές αρχές πολιτικής που μπορούν να αποκρυσταλλωθούν σε δέκα βασικά σημεία (πολλές φορές αλληλοσυνδεόμενα). Οι αρχές αυτές είναι μεθοδολογικές – οι προτεινόμενες προγραμματικές αρχές παρουσιάζονται στην «Νέα Διακήρυξη της 3ης Σεπρέμβρη» σε άλλη καταχώρηση. Η σειρά με την οποία παρατίθενται δεν έχει ιδιαίτερη σημασία.
ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Απαιτούνται συνολικές προτάσεις σε όλα τα ζήτήματα. Η κοινωνία απορίπτει τις αποσπασματικές τοποθετήσεις. Εδώ θυμάται κανείς τον πολιτικό επιστήμονα Μανκούρ Όλσον: Οι θιγόμενες μειοψηφίες αντιδρούν θορυβωδώς. Αυτό ισχύει περισσότερο όπου μία μειοψηφία θεωρεί πως καλείται μόνο εκείνη να «πληρώσει τα σπασμένα», ενώ οι αδυναμίες εκτείνονται γενικότερα. Όταν όμως γνωρίζουν πως τα θιγόμενα «κεκτημένα» τους εντάσσονται σε μία συνολική στρατηγική, όπου όλοι καλούνται να συμβάλλουν βάζοντας το συλλογικό συμφέρον πάνω από το στενά ατομικό, τότε οι αντιδράσεις αμβλύνονται. Αυτό οδηγεί στο επόμενο:
ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ: Οι θυσίες και τα οφέλη από την άσκηση πολιτικής μοιράζονται με έναν κατά το δυνατόν δικαιότερο τρόπο. Μόνο μία τέτοια συνολική πρόταση και στρατηγική, με δίκαιη κατανομή βαρών και ωφελειών έχει την δυνατότητα να εμπνεύσει και κινητοποιήσει την κοινωνία. Το κοινωνικό συμβόλαιο είναι όρος εξ ων ουκ άνευ για την επίτευξη κοινωνικής ειρήνης και για τον συμβιβασμό των αντιθέσεων. Απαραίτητος όρος τελικά για να συμβιβάσουμε το θεμελιώδες δίλημμα της ισχυρής οικονομίας με κοινωνική δικαοσύνη και δίκαιη κατανομή των βαρών και θυσιών.
ΚΑΘΟΛΙΚΗ, ΣΕ ΒΑΘΟΣ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Τα συσσωρευμένα προβλήματα και οι δυσκολίες είναι πλέον τεράστια, και τόσο παγιωμένα, έτσι ώστε απαιτούν σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας με βάση την παραπάνω λογική. Η σε βάθος κινητοποίηση απαιτείται για να λυθούν ζητήματα από την διαχείριση περιβάλλοντος μέχρι την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής, από την καταπολέμηση της διαφθοράς μέχρι την συνολική άνοδο του επιπέδου της δημόσιας ζωής, από την αύξηση της παραγωγικότητας μέχρι την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, από την συνολική και με ευρεία έννοια περαιτέρω κοινωνική, αθλητική και πολιτιστική πρόοδο μέχρι την λύση χρονιζόντων προβλημάτων όπως των τροχαίων και του ασφαλιστικού.
Υπάρχουν ιστορικά προηγούμενα, όπου η Ελληνική κοινωνία, ή όπως αλλιώς ονομαζόταν και προσδιοριζόταν μέσα στον χρόνο, κατάφερε να αντιμετωπίσει μεγάλες προκλήσεις με τέτοιου είδους εγρήγορση και κινητοποίηση. Π.χ. (από μνήμης), η σε βάθος στρατιωτικοποίηση που επετεύχθη επί Βυζαντινού αυτοκράτορος Λέοντος Ισαύρου για την εντιμετώπιση του εξ Ανατολών κινδύνου. Σήμερα, το ζητούμενο δεν είναι βέβαια η στατιωτικοποίηση, αλλά η ευρύτερη κινητοποίηση για να αντιμετωπιστούν τα παραπάνω ζητήματα.
Ένα πρώτο παράδειγμα κινητοποίησης, και εφαρμόσιμο σε πρώτη φάση, είναι ο εθελοντισμός, ο οποίος αποδείχθηκε πρόσφορος και καρποφόρος κατά την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο εθελοντισμός είναι επίσης απαραίτητος σύμμαχος στην προστασία από τις δασικές πυρκαγιές. Οι υπάρχουσες εθελοντικές ομάδες (στις οποίες αξίζουν θερμά συγχαρητήρια για την προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο) εκπαιδεύονται και υποστηρίζονται (χωρίς να ελέγχονται) οργανωτικά, υλικά και επιχειρησιακά από την Πυροσβεστική για την μεγιστοποίηση της προσφοράς τους και την αποφυγή κινδύνων. Επίσης, και ανάλογα υποστηριζόμενα από τις δημοτικές αρχές, δίκτυα εθελοντών ασχολούνται με τον καθαρισμό και την περιφρούρηση των δασικών εκτάσεων τους καλοκαιρινούς μήνες. Σε δεύτερη φάση, ο εθελοντισμός επεκτείνεται στην χωροταξική φύλαξη (περιφρούρηση από αυθαίρετη δόμηση), και (αργότερα, και με πολλή προσοχή) στην αστυνόμευση. Εδώ αξιολογείται η διεθνής εμπειρία (π.χ. Βρετανία). Απαιτείται επίσης εγρήγορση και συμμετοχή της κοινωνίας στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Εδώ, πάλι ακολουθώντας την διεθνή εμπειρία, θεσπίζεται ο θεσμός της «σφυρίχτρας», δηλαδή προστατεύεται με ειδική ρύθμιση όποιος/α προχωρήσει σε καταγγελία για κακώς κείμενα. Το ευρύτερο επιχείρημα εδώ είναι η «από τα κάτω» εγρήγορση και κινητοποίηση της ίδιας της κοινωνίας για λύση των προβλημάτων της.
Αλλά η κινητοποίηση πρέπει αν είναι τελικά ψυχολογική, ηθική, να πεισθεί δηλαδή η ελληνική κοινωνία ότι μπαίνει σε τροχιά οικονομικής, κοινωνικής, πολιτισμικής, συλλογικής και σε όλα τα επίπεδα, ανάτασης (πλέριας, όπως λεγόταν κάποτε), έτσι ώστε να συμμετάσχει και βοηθήσει με όλες της τις δυνάμεις. Παραμένει πάγια πεποίθηση του γράφοντος (όπως αναλύεται και αλλού) ότι η ελληνική κοινωνία έχει τις απαιτούμενες ψυχολογικές και ηθικές δυνάμεις ώστε να στηρίξει ένα τέτοιο εγχείρημα όταν αυτό προβληθεί αξιόπιστα. Η ελληνική κοινωνία δεν έχει καταβληθεί από τον κυνισμό και την απόγνωση παρά διατηρεί ζωντανά αποθέματα ήθους και δημιουργικότητας.
ΜΑΚΡΟΠΝΟΗ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΟ-ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ. Για να επιτευχθούν τόσο φιλόδοξοι στόχοι, χρειάζεται η μακρόπνοη ηγεσία της κεντροαριστεράς και του ΠΑΣΟΚ, του μόνου ιδεολογικού χώρου που μπορεί να συσπειρώσει ευρείες κοινωνικές ομάδες και να πετύχει την κοινωνική ειρήνη και τις συναινέσεις που απαιτεί ένα τέτοιο εγχείρημα. Συναινέσεις και ευρεία κινητοποίηση δεν μπορεί να προκύψουν ούτε από τον συντηρητικό χώρο, με την έμφαση στην μονάδα και την ατομική επιβίωση στον ανταγωνισμό των ανεξέλεγκτων αγορών (που κατ’ ανάγκην αφήνει πίσω τους πολλούς), ούτε βέβαια από την αντισυστημική, συγκρουσιακή προοπτική της «σκληρής» αριστεράς (που αποξενώνει το άλλο άκρο του κοινωνικού φάσματος). Τέτοια κινητοποίηση μπορεί να εμπνεύσει μόνο το όραμα της συντεταγμένης πορείας προς όφελος του συνόλου που προσιδιάζει στην κεντροαριστερά. Αλλά δεν μπορεί να υπάρξει επαναύπαυση. Η ζητούμενη πολιτική και ιδεολογική ηγεμονία της κεντροαριστεράς και του ΠΑΣΟΚ μπορούν να εξασφαλιστούν μόνο με την σε βάθος χρόνου κινητοποίηση του χώρου κατ’ αναλογία με τους «κινηματικούς συντηρητικούς» των ΗΠΑ, με μακρόπνοη ιδεολογική, προγραμματική, πολιτική προετοιμασία και επεξεργασία θέσεων. Αυτό εν μέρει εξειδικεύεται στα επόμενα σημεία.
ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΚΟΛΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ. Η πολιτική πρέπει να έχει το θάρρος να πει στη κοινωνία ότι σε πολλά ζητήματα το φταίξιμο διαχέεται και αγγίζει όλους μας. Όχι βέβαια όλους το ίδιο, αλλά το φταίξιμο είναι συλλογικό, δεν φταίνε μόνο «κάποιοι άλλοι». Το ζητούμενο είναι μία συνολική αλλαγή νοοτροπίας. Παραδείγματα: Από το χωροταξικό μέχρι την διαφθορά, και από την λεγόμενη καθημερινότητα μέχρι τα τροχαία ατυχήματα, το φταίξιμο είναι μάλλον θέμα νοοτροπίας παρά μόνο συγκεκριμένων προσώπων. Το ΠΑΣΟΚ, ως διαφωτιστική δύναμη μέσα στην Ελληνικη κοινωνία, εγκαινιάζει θαρραλέα αυτόν τον διάλογο. Για να γίνει αυτό, απαιτείται:
ΤΟΛΜΗΡΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Όχι διακυβέρνηση (δυστυχώς πρέπει να χρησιμοποιήσουμε εδώ αυτόν τον καταχρηστικά χρησιμοποιούμενο όρο – αλλά εδώ παίρνει την σωστή του σημασία) με βάση την λογική του «πολιτικού κόστους» και τις δημοσκοπήσεις. Η Ελληνική κοινωνία απορρίπτει την πολιτική ως απλό ζέσταμα μιάς καρέκλας. (Απ’ αυτό, χορταίνουμε με την ΝΔ.) Ασφαλώς, σε όλους τους στίβους της ζωής, όλοι/όλες επιδιώκουν την προσωπική άνοδο και προκοπή, και αυτή είναι θεμιτή όταν περνάει μέσα από την γνήσια προσφορά στο κοινωνικό σύνολο. Στην περίπτωση της πολιτικής και των πολιτικών, αυτό σημαίνει μάχιμο/η πολιτικό με θέσεις, ιδέες και προτάσεις, και όχι δέσμιο συμφερόντων, κατεστημένων νοοτροπιών ή δημοσκοπήσεων. Σε πλήρη συνάρτηση και συμφωνία με αυτό το χαρακτηριστικό της Ελληνικής κοινωνίας θεσπίστηκε και ο κινηματικός χαρακτήρας του ΠΑΣΟΚ, το οποίο επιδιώκει να αντλεί διαρκώς νέες δυνάμεις από τα ζωντανά και γνήσια αποθέματα της κοινωνίας. Πολιτική που «θέτει τον δάκτυλο επί τον τύπον των ύλων», ιδού το ζητούμενο.
ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Οι κατακτήσεις είναι, πρέπει να είναι, λιγότερο κατακτήσεις από αυτά που έχουν οι άλλοι και περισσότερο κατακτήσεις που υψώνουν το σύνολο γενικά. Η προσπάθεια (και η καθοδήγηση από την πολιτική) πρέπει να καταναλώνεται κυρίως στην μεγέθυνση της πίτας και όχι στην μοιρασιά της. Ως μικρή χώρα μέσα στο παγκόσμιο χωριό, η Ελλάδα έχει μεγάλο περιθώριο κέρδους (με την ευρεία έννοια) από την συλλογική προσπάθεια. Η συλλογική οικονομική, και ευρύτερα κοινωνική και πολιτιστική, πρόοδος είναι εφικτή μέσα στο διεθνές περιβάλλον, και θα φέρει κέρδη που θα βελτιώσουν την θέση του συνόλου γενικά. Αυτός είναι και ο μόνος τρόπος να υψωθεί το σύνολο γενικά, και όχι μόνο κάποιες μονάδες. Βέβαια, και η μοιρασιά της πίτας είναι πολύ σημαντική, αλλά γίνεται και αυτή ευκολότερη σε συνθήκες αύξησης της πίτας. Η συλλογικότητα, μέσα βέβαια σε κάποια πλαίσια και υπό συγκεκριμένους όρους, είναι απαραίτητη για την αποτελεσματικότερη διαχείριση κρίσεων όπως η παρούσα. Αντίθετα, η αντίληψη της πολιτικής ως κυρίαρχα συγκρουσιακής, για να κερδίσει μία κοινωνική ομάδα είτε τάξη σε βάρος κάποιας άλλης δημιουργεί κοινωνική αναταραχή, εσωστρέφεια, και καταναλώνει την ενέργεια και την δημιουργικότητα στην μοιρασιά της ίδιας πίτας – στρατηγική που δεν μπορεί να τροφοδοτήσει συλλογικό όραμα. Αλλά πρέπει να γίνει σαφές ότι βασικό προαπαιτούμενο για την κοινωνική ειρήνη είναι στοιχειώδης κοινωνική δικαιοσύνη.
ΕΥΡΕΙΑ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ. Το ΠΑΣΟΚ αποσκοπεί στην σε βάθος αλλαγή της ελληνικής κοινωνίας στην βάση των παραπάνω, και όχι σε μικρο-διαχείριση καταστάσεων. Για τον λόγο αυτό, αναζητάει τις ευρύτερες δυνατές συναινέσεις. Εδώ βέβαια χρειάζεται μία σοβαρή διευκρίνηση. Η αναζήτηση συναινέσεων έχει την έννοια αναζήτησης της κρίσιμης μάζας της κοινωνίας (ή καλύτερα, της όσο το δυνατό μεγαλύτερης μερίδας της κοινωνίας) που θα στηρίξει αλλαγές, κατά τα όσα αναλύθηκαν πιό πάνω. Δεν έχει την έννοια της (δια)κυβέρνησης με βάση τις δημοσκοπήσεις και της λαϊκίστικης υιοθέτησης κάθε συντεχνιακής αξίωσης. Το ΠΑΣΟΚ είναι ηγετική δύναμη και διαμορφώνει την αντζέντα, παίρνοντας μεγάλη μερίδα της κοινωνίας με το μέρος του σε κάθε θέμα. Η αναζήτηση συναινέσεων έχει την έννοια ότι το ΠΑΣΟΚ θα δουλέψει με την κοινωνία, όχι ενάντιά της. Η πολιτική διευκολύνει την κοινωνία να αναζητήσει μόνη της τις ενδεδειγμένες λύσεις.
KOIΝΩΝΙΑ ΠΟΥ ΘΕΤΕΙ ΣΤΟΧΟΥΣ (Π. Ιωακειμίδης). Νομίζω αυτονόητος όρος για πρόοδο, σύγκλιση προς τα πάνω, ανάταση.
ΛΑΪΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΗ ΠΟΡΕΙΑ ΜΕ ΛΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ. Η λύση των προβλημάτων με βάση κοινά αποδεκτούς κανόνες προς όφελος του συνόλου είναι ο σιγουρότερος και συντομότερος δρόμος για την συλλογική πρόοδο. Προσωπικές στρατηγικές με παράκαμψη των κανόνων μπορεί να βγάλουν στον αφρό κάποιες μονάδες, αλλά δεν μπορούν να ωφελήσουν το σύνολο. Το ίδιο και η αβελτηρία, επειδή κάποιες λύσεις μπορεί να είναι επώδυνες για κάποιους, τελικά υποβαθμίζει το σύνολο. Η συλλογική πρόοδος απαιτεί λύσεις με γνώμονα το σύνολο, και όχι τις μονάδες. Η καταπολέμηση της διαφθοράς, η επιβολή της αξιοκρατίας, η αναβάθμιση του περιβάλλοντος, η αναβάθμιση της ανώτατης παιδείας, είναι μερικά μόνο από τα θέματα στα οποία βρίσκει καίρια εφαρμογή η αρχή αυτή.
[Οδυσσέα Ελύτη, Άξιον Εστί]
Δεν πρέπει να ταράζεις έναν ευτυχισμένο τόπο.
Όμως αν κάτι δεν πάει καλά, τότε ν’ αλλάξουν oλα.
[Λεύκιου Ανναίου Σενέκα Οιδίπους, μτφ. Τάσου Ρούσσου, Καστανιώτης 2000]
-Ποιός τρίτος δρόμος; Δεν έχει τρίτο δρόμο! Δεν έχει ακόμα ανοίξει να γίνει δρόμος. Πρέπει εμείς, μοχτώντας, προχωρώντας, να τον ανοίγουμε , να γίνει δρόμος. Ποιοί εμείς; Ο λαός. Από τον λαό αρχίζει ο δρόμος αυτός, με το λαό προχωράει και στο λαό τελειώνει.
[Νίκου Καζαντζάκη, Οι αδερφοφάδες]
Ο διεθνούς φήμης αμερικανός οικονομολόγος (τώρα πλέον κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών) και πολιτικός σχολιαστής Πωλ Κρούγκμαν αναλύει στο τελευταίο του βιβλίο «Η συνείδηση ενός φιλελεύθερου» (στα ελληνικά από τις εκδόσεις ‘Πόλις’) – για το οποίο θα γραφεί προσεχώς βιβλιοκρισία σ’ αυτή την ιστοσελίδα – την άνοδο της σύγχρονης γενιάς Ρεπουμπλικανών στην Αμερική – αυτών που έχουν γίνει γνωστοί ως νεοσυντηρητικοί, αλλά που ο Κρούγκμαν ονομάζει «κινηματικούς συντηρητικούς» (movement conservatives). Ο λόγος γι αυτή την ορολογία είναι ότι η άνοδός τους προετοιμάστηκε ιδεολογικά, προγραμματικά, οργανωτικά, πολιτικά, σε βάθος για δεκαετίες, με θεωρητικά κείμενα, ινστιτούτα μελέτης (think tanks), χρηματοδότες, κλπ. Στηριζόμενοι σε αυτή την προετοιμασία, δοθείσης της ευκαιρίας, όταν δηλαδή ήρθε στο προσκήνιο ο χαρισματικός και λαϊκιστής Ρόναλντ Ρήγκαν, οι «κινηματικοί συντηρητικοί» κατάφεραν να κυριαρχήσουν στην πολιτική σκηνή: Τα τελευταία 28 χρόνια (από το 1980), ο πρόεδρος ήταν Ρεπουμπλικανός νεο-συντηρητικής απόχρωσης τα 20, και από τα 8 της Δημοκρατικής τρόπον τινά παρένθεσης, τα περισσότερα ο πρόεδρος Κλίντον είχε να αντιμετωπίσει ένα εχθρικό (κυριαρχούμενο από Ρεπουμπλικανούς) Κογκρέσσο.
Οι σκέψεις αυτές «δένουν» πολύ ωραία με κάποιες παρατηρήσεις που μπορεί να κάνει κανείς για την Ελληνική κοινωνία σήμερα. Η χώρα μας αντιμετωπίζει μία σειρά δομικών προβλημάτων όπως η διαφθορά (σε όλες της τις εκφάνσεις, συμπεριλαμβανομένης και της φοροδιαφυγής), η υποβάθμιση του περιβάλλοντος, και η κρίση αξιών. (Κάπου αλλού υποστηρίζω ότι η «κρίση» των αξιών δεν είναι τόσο γενικευμένη ώστε να ονομαστεί κρίση, αλλά ας μην μας απασχολήσουν τώρα ζητήματα ορολογίας – κάποια πτώση ηθικού σίγουρα υπάρχει.) Το κοινό στοιχείο που διακρίνει όλα αυτά τα προβλήματα είναι αυτό που η βιβλιογραφία ονομάζει «στρατηγική συμπληρωματικότητα» (strategic complementarity), δηλ. το άτομο τείνει να επηρεάζεται από το σύνολο προς την ίδια κατεύθυνση, να μιμείται δηλαδή το σύνολο: Εάν το σύνολο ειναι διεφθαρμένο, τότε κι εμένα με συμφέρει να ενεργήσω με τον ίδιο τρόπο, αλλιώς είμαι το κορόιδο – εάν η κοινωνία δεν είναι διεφθαρμένη, τότε έχω κι εγώ περισσότερες πιθανότητες να ενεργήσω ηθικά και σύννομα. Το ίδιο ισχύει με το περιβάλλον (εάν όλοι κλέβουν την Πολεοδομία, χαζός είμαι κι εγώ να μην ακολουθήσω;), και με την κρίση ή πτώση τέλος πάντων του ηθικού (ο κυνισμός, η αδιαφορία και η απαισιοδοξία είναι μεταδοτικές).
Παραπέρα, η συμπεριφορά που διέπεται από στρατηγική συμπληρωματικότητα τροφοδοτεί την λεγόμενη «ισορροπία κατά Nash». Η έννοια αυτή, εισηγμένη στην θεωρία παιγνίων από τον μαθηματικό και οικονομολόγο, κάτοχο του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, John Nash, βρίσκει ευρύτατες εφαρμογές σε όλες σχεδόν τις κοινωνικές επιστήμες, από τα μαθηματικά και την πολιτική επιστήμη, μέχρι την ψυχολογία και την εξελικτική βιολογία. Ιδού γιατί. Όταν το κάθε άτομο επηρεάζεται από το σύνολο προς την ίδια κατεύθυνση, δηλαδή το μιμείται, τότε απλά επιβεβαιώνει, παγιώνει, την συμπεριφορά που παρατηρείται στο σύνολο. Δηλαδή, εάν το σύνολο είναι διεφθαρμένο, η καλύτερη προσωπική στρατηγική είναι να είναι κανείς διεφθαρμένος (αλλιώς είναι δύσκολο να επιβιώσει), και τότε η διαφθορά του συνόλου εμπεδώνεται και παγιώνεται. Κανείς δεν έχει ατομικό κίνητρο να παραβεί τον κανόνα, και η διαφθορά γίνεται η νόρμα. (Υπάρχει βέβαια και ο ιδεαλισμός και ο προσωπικός ηρωϊσμός, αλλά πάνε κόντρα στο ρεύμα.)
Ως εδώ καλά, αλλά θα ρωτήσει ο καλοπροαίρετος αναγνώστης τι το καινούριο ή σημαντικό υπάρχει σε όλ’ αυτά. Το σημαντικό είναι ότι μπορεί να υπάρχουν περισσότερες από μία ισορροπίες κατά Nash. Μπορούμε ας πούμε να φανταστούμε ότι υπάρχει και η μη διεφθαρμένη κοινωνία. Τότε το επί μέρους άτομο βρίσκει μάλλον πιο συμφέρον (και μάλλον πιο πολιτισμένο, που προσωπικά θεωρώ ότι είναι ένα στοιχείο που ενυπάρχει στην άνθρώπινη φύση), βρίσκει συμφέρον λοιπόν το άτομο το να συμπεριφερθεί ηθικά. Έτσι, η ηθική κοινωνία εμπεδώνεται - εδώ η ηθικη γίνεται η νόρμα. Επομένως, η ηθική και η διεφθαρμένη κοινωνία μπορούν εξ ίσου καλά να αποτελούν ισορροπίες κατά Nash, από τις οποίες δεν υπάρχει ατομικό κίνητρο για παραβίαση του κανόνα ή της νόρμας. Τι παράγοντες μπορούν να προσιορίζουν το άν μία κοινωνία θα καταλήξει να είναι ηθική ή διεφθαρμένη; Εδώ παίζουν ρόλο παράγοντες όπως η παιδεία και κουλτούρα, οι σχέσεις εμπιστοσύνης ή καχυποψίας μέσα σε μία κοινωνία (π.χ., αν θεωρείς ότι όλοι οι άλλοι υπάρχουν για να σε εκμεταλλεύονται, τότε τείνεις και εσύ να μην εμπιστεύεσαι κανέναν, με προφανή αποτελέσματα), ο προσωπικός ιδεαλισμός που λέγαμε παραπάνω, η καθοδήγηση που παρέχουν οι ελίτ με προεξάρχουσα την κυβερνητική παράταξη. (Και εδώ είναι που χάνουμε κατά κράτος στην Ελλάδα.)
Το ακόμα πιο σημαντικό με την ισορροπία κατά Nash είναι ότι επί μέρους προσπάθειες δεν μπορούν να αναστρέψουν μία κατάσταση, όταν έχει εμπεδωθεί μια ισορροπία κατά Nash ή νόρμα που δεν είναι «καλή» (υπό ορισμένη έννοια). Αν ας πούμε έχει εμπεδωθεί μία διεφθαρμένη κοινωνία, ίσως κάποιο μεμονωμένο άτομο να κάνει μία προσπάθεια να αναστρέψει την κατάσταση. Τα υπόλοιπα άτομα όμως που μιμούνται το σύνολο δεν θα αλλάξουν, γιατί το σύνολο απλά δεν αλλάζει από ένα άτομο. Έτσι, μεμονωμένες παρεκκλίσεις από την νόρμα δεν μπορούν να αλλάξουν την κατάσταση – ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη. Ή, για να το πούμε λίγο πιό τεχνικά, για να αλλάξει το σημείο ισορροπίας, χρειάζεται να βρεθεί η «κρίσιμη μάζα» που θα στηρίξει την αλλαγή. (Όπως, για να γυρίσει το εκκρεμές, χρειάζεται να περάσει ένα ορισμένο κριτικό σημείο.) Μόνον εάν ένα αρκετό κομμάτι της κοινωνίας στηρίξει την αλλαγή της νόρμας, τότε μόνο μπορεί αυτή να επικρατήσει. Και βέβαια δεν είναι πολύ δύσκολο να φανταστούμε ότι χρειάζεται μάλλον περισσότερη προσπάθεια και κοινωνική κινητοποίηση για να πάμε από την διαφθορά στην ηθική κοινωνία, παρά το αντίθετο.
Από αυτές τις απλές διαπιστώσεις προκύπτουν μία σειρά από δραστικές συνέπειες. Επί μέρους λύσεις σε θεμελιακά κοινωνικά προβλήματα δεν μπορούν να δοθούν - π.χ. στο θέμα της διαφθοράς. Δεν μπορείς να πιάσεις μόνο έναν παραβάτη, αυτός θα πει, γιατί εγώ και όχι ο άλλος. Δεν μπορείς να πείσεις μόνον έναν να μην κλέβει την Πολεοδομία, με το επιχείρημα ότι όλοι τελικά χάνουμε από την επιβάρυνση των οικιστικών ιστών. Ο ένας θα πει, γιατί εγώ και όχι ο διπλανός. Και λοιπά. Επίσης προκύπτει το πιο εύκολα διατηρείται κάτι σωστά παρά φτιάχνεται εάν «χαλάσει». Π.χ., το μετρό της Αθήνας διατηρείται (προς το παρόν;) καθαρό (σε αντίθεση με τους υπόλοιπους δημόσιους χώρους). Γιατί; Διότι όταν το βρίσκουμε καθαρό, τότε ενστικτωδώς μιμούμαστε και εμείς και το διατηρούμε καθαρό – το οποίο γίνεται η νόρμα. Εάν αυτό αλλάξει, τότε κάνουμε και μεις όπως βρούμε. Το ίδο και με την βία στις πόλεις. (Η ηρεμία ή βία είναι και αυτές ισορροπίες κατά Nash – σε ένα ήρεμο/βίαιο περιβάλλον συμπριφέρομαι και εγώ ανάλογα και εμπεδώνω την υπάρχουσα κατάσταση.) Επομένως, ένα κακό καλύτερα και πολύ πιό εύκολα προλαβαίνεται στην ρίζα του. Και όταν βεβαίως μία κακή νόρμα έχει παγιωθεί από καιρό, τότε χάνουμε την αίσθηση ότι υπάρχει και άλλη προοπτική, ότι γίνεται να είναι και αλλιώς τα πράγματα. Εδώ παίζει ρόλο η παιδεία και η διαφωτιστική δύναμη των ηγετικών δυνάμεων της κοινωνίας.
Όλα αυτά τα μακροσκελή γράφονται για να δειχτεί ότι, και στην Ελληνική κοινωνία, που πάσχει από εμπεδωμένες συμπεριφορές, νόρμες και ισορροπίες κατά Nash που θα θέλαμε να αλλάξουμε, χρειάζεται μία καθολική, σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας. Κάτι ανάλογο με αυτό που έγινε στην Αμερική δηλαδή με τους «κινηματικούς συντηρητικούς». Το ίδιο απαιτείται, τηρουμένων των αναλογιών, και σε ριζικά διαφορετική κατεύθυνση βεβαίως, να γίνει από την κεντροαριστερά και την ηγετική της και διαφωτιστική δύναμη, το ΠΑΣΟΚ. Αλλά ακόμα περισσότερο, απαιτείται η κινητοποίηση της ίδιας της κοινωνίας για την επίτευξη συγκεκριμένων στόχων, υπό την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, αλλά και όσων δυνάμεων συμπορευτούν προ αυτούς τους στόχους. Τα παραπάνω οδηγούν σε βασικές αρχές πολιτικής που μπορούν να αποκρυσταλλωθούν σε δέκα βασικά σημεία (πολλές φορές αλληλοσυνδεόμενα). Οι αρχές αυτές είναι μεθοδολογικές – οι προτεινόμενες προγραμματικές αρχές παρουσιάζονται στην «Νέα Διακήρυξη της 3ης Σεπρέμβρη» σε άλλη καταχώρηση. Η σειρά με την οποία παρατίθενται δεν έχει ιδιαίτερη σημασία.
ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΠΡΟΤΑΣΗ: Απαιτούνται συνολικές προτάσεις σε όλα τα ζήτήματα. Η κοινωνία απορίπτει τις αποσπασματικές τοποθετήσεις. Εδώ θυμάται κανείς τον πολιτικό επιστήμονα Μανκούρ Όλσον: Οι θιγόμενες μειοψηφίες αντιδρούν θορυβωδώς. Αυτό ισχύει περισσότερο όπου μία μειοψηφία θεωρεί πως καλείται μόνο εκείνη να «πληρώσει τα σπασμένα», ενώ οι αδυναμίες εκτείνονται γενικότερα. Όταν όμως γνωρίζουν πως τα θιγόμενα «κεκτημένα» τους εντάσσονται σε μία συνολική στρατηγική, όπου όλοι καλούνται να συμβάλλουν βάζοντας το συλλογικό συμφέρον πάνω από το στενά ατομικό, τότε οι αντιδράσεις αμβλύνονται. Αυτό οδηγεί στο επόμενο:
ΚΟΙΝΩΝΙΚΟ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟ: Οι θυσίες και τα οφέλη από την άσκηση πολιτικής μοιράζονται με έναν κατά το δυνατόν δικαιότερο τρόπο. Μόνο μία τέτοια συνολική πρόταση και στρατηγική, με δίκαιη κατανομή βαρών και ωφελειών έχει την δυνατότητα να εμπνεύσει και κινητοποιήσει την κοινωνία. Το κοινωνικό συμβόλαιο είναι όρος εξ ων ουκ άνευ για την επίτευξη κοινωνικής ειρήνης και για τον συμβιβασμό των αντιθέσεων. Απαραίτητος όρος τελικά για να συμβιβάσουμε το θεμελιώδες δίλημμα της ισχυρής οικονομίας με κοινωνική δικαοσύνη και δίκαιη κατανομή των βαρών και θυσιών.
ΚΑΘΟΛΙΚΗ, ΣΕ ΒΑΘΟΣ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Τα συσσωρευμένα προβλήματα και οι δυσκολίες είναι πλέον τεράστια, και τόσο παγιωμένα, έτσι ώστε απαιτούν σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας με βάση την παραπάνω λογική. Η σε βάθος κινητοποίηση απαιτείται για να λυθούν ζητήματα από την διαχείριση περιβάλλοντος μέχρι την καθημερινότητα και την ποιότητα ζωής, από την καταπολέμηση της διαφθοράς μέχρι την συνολική άνοδο του επιπέδου της δημόσιας ζωής, από την αύξηση της παραγωγικότητας μέχρι την καταπολέμηση της φοροδιαφυγής, από την συνολική και με ευρεία έννοια περαιτέρω κοινωνική, αθλητική και πολιτιστική πρόοδο μέχρι την λύση χρονιζόντων προβλημάτων όπως των τροχαίων και του ασφαλιστικού.
Υπάρχουν ιστορικά προηγούμενα, όπου η Ελληνική κοινωνία, ή όπως αλλιώς ονομαζόταν και προσδιοριζόταν μέσα στον χρόνο, κατάφερε να αντιμετωπίσει μεγάλες προκλήσεις με τέτοιου είδους εγρήγορση και κινητοποίηση. Π.χ. (από μνήμης), η σε βάθος στρατιωτικοποίηση που επετεύχθη επί Βυζαντινού αυτοκράτορος Λέοντος Ισαύρου για την εντιμετώπιση του εξ Ανατολών κινδύνου. Σήμερα, το ζητούμενο δεν είναι βέβαια η στατιωτικοποίηση, αλλά η ευρύτερη κινητοποίηση για να αντιμετωπιστούν τα παραπάνω ζητήματα.
Ένα πρώτο παράδειγμα κινητοποίησης, και εφαρμόσιμο σε πρώτη φάση, είναι ο εθελοντισμός, ο οποίος αποδείχθηκε πρόσφορος και καρποφόρος κατά την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων. Ο εθελοντισμός είναι επίσης απαραίτητος σύμμαχος στην προστασία από τις δασικές πυρκαγιές. Οι υπάρχουσες εθελοντικές ομάδες (στις οποίες αξίζουν θερμά συγχαρητήρια για την προσφορά τους στο κοινωνικό σύνολο) εκπαιδεύονται και υποστηρίζονται (χωρίς να ελέγχονται) οργανωτικά, υλικά και επιχειρησιακά από την Πυροσβεστική για την μεγιστοποίηση της προσφοράς τους και την αποφυγή κινδύνων. Επίσης, και ανάλογα υποστηριζόμενα από τις δημοτικές αρχές, δίκτυα εθελοντών ασχολούνται με τον καθαρισμό και την περιφρούρηση των δασικών εκτάσεων τους καλοκαιρινούς μήνες. Σε δεύτερη φάση, ο εθελοντισμός επεκτείνεται στην χωροταξική φύλαξη (περιφρούρηση από αυθαίρετη δόμηση), και (αργότερα, και με πολλή προσοχή) στην αστυνόμευση. Εδώ αξιολογείται η διεθνής εμπειρία (π.χ. Βρετανία). Απαιτείται επίσης εγρήγορση και συμμετοχή της κοινωνίας στην καταπολέμηση της διαφθοράς. Εδώ, πάλι ακολουθώντας την διεθνή εμπειρία, θεσπίζεται ο θεσμός της «σφυρίχτρας», δηλαδή προστατεύεται με ειδική ρύθμιση όποιος/α προχωρήσει σε καταγγελία για κακώς κείμενα. Το ευρύτερο επιχείρημα εδώ είναι η «από τα κάτω» εγρήγορση και κινητοποίηση της ίδιας της κοινωνίας για λύση των προβλημάτων της.
Αλλά η κινητοποίηση πρέπει αν είναι τελικά ψυχολογική, ηθική, να πεισθεί δηλαδή η ελληνική κοινωνία ότι μπαίνει σε τροχιά οικονομικής, κοινωνικής, πολιτισμικής, συλλογικής και σε όλα τα επίπεδα, ανάτασης (πλέριας, όπως λεγόταν κάποτε), έτσι ώστε να συμμετάσχει και βοηθήσει με όλες της τις δυνάμεις. Παραμένει πάγια πεποίθηση του γράφοντος (όπως αναλύεται και αλλού) ότι η ελληνική κοινωνία έχει τις απαιτούμενες ψυχολογικές και ηθικές δυνάμεις ώστε να στηρίξει ένα τέτοιο εγχείρημα όταν αυτό προβληθεί αξιόπιστα. Η ελληνική κοινωνία δεν έχει καταβληθεί από τον κυνισμό και την απόγνωση παρά διατηρεί ζωντανά αποθέματα ήθους και δημιουργικότητας.
ΜΑΚΡΟΠΝΟΗ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΟ-ΑΡΙΣΤΕΡΑΣ. Για να επιτευχθούν τόσο φιλόδοξοι στόχοι, χρειάζεται η μακρόπνοη ηγεσία της κεντροαριστεράς και του ΠΑΣΟΚ, του μόνου ιδεολογικού χώρου που μπορεί να συσπειρώσει ευρείες κοινωνικές ομάδες και να πετύχει την κοινωνική ειρήνη και τις συναινέσεις που απαιτεί ένα τέτοιο εγχείρημα. Συναινέσεις και ευρεία κινητοποίηση δεν μπορεί να προκύψουν ούτε από τον συντηρητικό χώρο, με την έμφαση στην μονάδα και την ατομική επιβίωση στον ανταγωνισμό των ανεξέλεγκτων αγορών (που κατ’ ανάγκην αφήνει πίσω τους πολλούς), ούτε βέβαια από την αντισυστημική, συγκρουσιακή προοπτική της «σκληρής» αριστεράς (που αποξενώνει το άλλο άκρο του κοινωνικού φάσματος). Τέτοια κινητοποίηση μπορεί να εμπνεύσει μόνο το όραμα της συντεταγμένης πορείας προς όφελος του συνόλου που προσιδιάζει στην κεντροαριστερά. Αλλά δεν μπορεί να υπάρξει επαναύπαυση. Η ζητούμενη πολιτική και ιδεολογική ηγεμονία της κεντροαριστεράς και του ΠΑΣΟΚ μπορούν να εξασφαλιστούν μόνο με την σε βάθος χρόνου κινητοποίηση του χώρου κατ’ αναλογία με τους «κινηματικούς συντηρητικούς» των ΗΠΑ, με μακρόπνοη ιδεολογική, προγραμματική, πολιτική προετοιμασία και επεξεργασία θέσεων. Αυτό εν μέρει εξειδικεύεται στα επόμενα σημεία.
ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΔΥΣΚΟΛΕΣ ΑΛΗΘΕΙΕΣ. Η πολιτική πρέπει να έχει το θάρρος να πει στη κοινωνία ότι σε πολλά ζητήματα το φταίξιμο διαχέεται και αγγίζει όλους μας. Όχι βέβαια όλους το ίδιο, αλλά το φταίξιμο είναι συλλογικό, δεν φταίνε μόνο «κάποιοι άλλοι». Το ζητούμενο είναι μία συνολική αλλαγή νοοτροπίας. Παραδείγματα: Από το χωροταξικό μέχρι την διαφθορά, και από την λεγόμενη καθημερινότητα μέχρι τα τροχαία ατυχήματα, το φταίξιμο είναι μάλλον θέμα νοοτροπίας παρά μόνο συγκεκριμένων προσώπων. Το ΠΑΣΟΚ, ως διαφωτιστική δύναμη μέσα στην Ελληνικη κοινωνία, εγκαινιάζει θαρραλέα αυτόν τον διάλογο. Για να γίνει αυτό, απαιτείται:
ΤΟΛΜΗΡΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ. Όχι διακυβέρνηση (δυστυχώς πρέπει να χρησιμοποιήσουμε εδώ αυτόν τον καταχρηστικά χρησιμοποιούμενο όρο – αλλά εδώ παίρνει την σωστή του σημασία) με βάση την λογική του «πολιτικού κόστους» και τις δημοσκοπήσεις. Η Ελληνική κοινωνία απορρίπτει την πολιτική ως απλό ζέσταμα μιάς καρέκλας. (Απ’ αυτό, χορταίνουμε με την ΝΔ.) Ασφαλώς, σε όλους τους στίβους της ζωής, όλοι/όλες επιδιώκουν την προσωπική άνοδο και προκοπή, και αυτή είναι θεμιτή όταν περνάει μέσα από την γνήσια προσφορά στο κοινωνικό σύνολο. Στην περίπτωση της πολιτικής και των πολιτικών, αυτό σημαίνει μάχιμο/η πολιτικό με θέσεις, ιδέες και προτάσεις, και όχι δέσμιο συμφερόντων, κατεστημένων νοοτροπιών ή δημοσκοπήσεων. Σε πλήρη συνάρτηση και συμφωνία με αυτό το χαρακτηριστικό της Ελληνικής κοινωνίας θεσπίστηκε και ο κινηματικός χαρακτήρας του ΠΑΣΟΚ, το οποίο επιδιώκει να αντλεί διαρκώς νέες δυνάμεις από τα ζωντανά και γνήσια αποθέματα της κοινωνίας. Πολιτική που «θέτει τον δάκτυλο επί τον τύπον των ύλων», ιδού το ζητούμενο.
ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ. Οι κατακτήσεις είναι, πρέπει να είναι, λιγότερο κατακτήσεις από αυτά που έχουν οι άλλοι και περισσότερο κατακτήσεις που υψώνουν το σύνολο γενικά. Η προσπάθεια (και η καθοδήγηση από την πολιτική) πρέπει να καταναλώνεται κυρίως στην μεγέθυνση της πίτας και όχι στην μοιρασιά της. Ως μικρή χώρα μέσα στο παγκόσμιο χωριό, η Ελλάδα έχει μεγάλο περιθώριο κέρδους (με την ευρεία έννοια) από την συλλογική προσπάθεια. Η συλλογική οικονομική, και ευρύτερα κοινωνική και πολιτιστική, πρόοδος είναι εφικτή μέσα στο διεθνές περιβάλλον, και θα φέρει κέρδη που θα βελτιώσουν την θέση του συνόλου γενικά. Αυτός είναι και ο μόνος τρόπος να υψωθεί το σύνολο γενικά, και όχι μόνο κάποιες μονάδες. Βέβαια, και η μοιρασιά της πίτας είναι πολύ σημαντική, αλλά γίνεται και αυτή ευκολότερη σε συνθήκες αύξησης της πίτας. Η συλλογικότητα, μέσα βέβαια σε κάποια πλαίσια και υπό συγκεκριμένους όρους, είναι απαραίτητη για την αποτελεσματικότερη διαχείριση κρίσεων όπως η παρούσα. Αντίθετα, η αντίληψη της πολιτικής ως κυρίαρχα συγκρουσιακής, για να κερδίσει μία κοινωνική ομάδα είτε τάξη σε βάρος κάποιας άλλης δημιουργεί κοινωνική αναταραχή, εσωστρέφεια, και καταναλώνει την ενέργεια και την δημιουργικότητα στην μοιρασιά της ίδιας πίτας – στρατηγική που δεν μπορεί να τροφοδοτήσει συλλογικό όραμα. Αλλά πρέπει να γίνει σαφές ότι βασικό προαπαιτούμενο για την κοινωνική ειρήνη είναι στοιχειώδης κοινωνική δικαιοσύνη.
ΕΥΡΕΙΑ ΣΥΝΑΙΝΕΣΗ. Το ΠΑΣΟΚ αποσκοπεί στην σε βάθος αλλαγή της ελληνικής κοινωνίας στην βάση των παραπάνω, και όχι σε μικρο-διαχείριση καταστάσεων. Για τον λόγο αυτό, αναζητάει τις ευρύτερες δυνατές συναινέσεις. Εδώ βέβαια χρειάζεται μία σοβαρή διευκρίνηση. Η αναζήτηση συναινέσεων έχει την έννοια αναζήτησης της κρίσιμης μάζας της κοινωνίας (ή καλύτερα, της όσο το δυνατό μεγαλύτερης μερίδας της κοινωνίας) που θα στηρίξει αλλαγές, κατά τα όσα αναλύθηκαν πιό πάνω. Δεν έχει την έννοια της (δια)κυβέρνησης με βάση τις δημοσκοπήσεις και της λαϊκίστικης υιοθέτησης κάθε συντεχνιακής αξίωσης. Το ΠΑΣΟΚ είναι ηγετική δύναμη και διαμορφώνει την αντζέντα, παίρνοντας μεγάλη μερίδα της κοινωνίας με το μέρος του σε κάθε θέμα. Η αναζήτηση συναινέσεων έχει την έννοια ότι το ΠΑΣΟΚ θα δουλέψει με την κοινωνία, όχι ενάντιά της. Η πολιτική διευκολύνει την κοινωνία να αναζητήσει μόνη της τις ενδεδειγμένες λύσεις.
KOIΝΩΝΙΑ ΠΟΥ ΘΕΤΕΙ ΣΤΟΧΟΥΣ (Π. Ιωακειμίδης). Νομίζω αυτονόητος όρος για πρόοδο, σύγκλιση προς τα πάνω, ανάταση.
ΛΑΪΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΗ ΠΟΡΕΙΑ ΜΕ ΛΥΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΩΝ. Η λύση των προβλημάτων με βάση κοινά αποδεκτούς κανόνες προς όφελος του συνόλου είναι ο σιγουρότερος και συντομότερος δρόμος για την συλλογική πρόοδο. Προσωπικές στρατηγικές με παράκαμψη των κανόνων μπορεί να βγάλουν στον αφρό κάποιες μονάδες, αλλά δεν μπορούν να ωφελήσουν το σύνολο. Το ίδιο και η αβελτηρία, επειδή κάποιες λύσεις μπορεί να είναι επώδυνες για κάποιους, τελικά υποβαθμίζει το σύνολο. Η συλλογική πρόοδος απαιτεί λύσεις με γνώμονα το σύνολο, και όχι τις μονάδες. Η καταπολέμηση της διαφθοράς, η επιβολή της αξιοκρατίας, η αναβάθμιση του περιβάλλοντος, η αναβάθμιση της ανώτατης παιδείας, είναι μερικά μόνο από τα θέματα στα οποία βρίσκει καίρια εφαρμογή η αρχή αυτή.
Saturday, 4 October 2008
Μπράβο τους (Παρα-Ολυμπιακοί 2008)
Μπράβο τους, χίλια μπράβο. Μιλάμε βέβαια για τους αθλητές μας με ειδικές ανάγκες, οι οποίοι γύρισαν από το Πεκίνο με 24 μετάλλια. Ναι, 24. Και οι οποίοι και οποίες μας έκαναν περήφανους όλους, και «εμάς», τους «αρτιμελείς» (τρομάρα μας). Όχι μόνο γιατί η συγκομιδή αυτή μεταλλίων είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή των «κανονικών» αθλητών (χωρίς βεβαίως ούτε μια στιγμή να παραγνωρίζεται και αυτών η προσφορά και η προσπάθεια). Αλλά και γιατί ο αθλητισμός για αυτούς τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες αποτελεί πολύ περισσότερο έναν τρόπο ζωής, μια πραγματική πηγή ζωής και μια γνήσια διέξοδο από τις δυσκολίες που σίγουρα βιώνουν. Γιατί ο αθλητισμός είναι γι αυτούς λιγότερο ένα κυνήγι μεταλλίου και κοινωνικής προώθησης και περισσότερο ένα ιδανικό. Και γιατί σίγουρα η χρήση της ντόπας είναι σίγουρα πολύ πιο περιορισμένη (για πόσο άραγε ακόμα;).
Όμως τώρα τί μέλλει γενέσθαι; Τα φώτα σβήνουν και αυτούς τους ανθρώπους τους ξεχνάμε για (άλλα) τέσσερα χρόνια; Τι κάνουν η κοινωνία και η πολιτεία για την έμπρακτή τους επιβράβευση (για να μην μιλήσουμε για ισότητα δικαιωμάτων και ευκαιριών); Τι γίνεται για την προσβασιμότητα, την επαγγελματική τους αποκατάσταση, την κατά το δυνατό ανεξαρτησία τους, τελικά για την όσο το δυνατό ομαλότερη ένταξή τους στην κοινωνία; Η εμπειρία δυστυχώς δεν μας προδιαθέτει ευχάριστα. Για αυτό απαιτείται η κοινωνία και η πολιτεία να αγκαλιάσουν το ζήτημα και αυτούς τους ανθρώπους. Τα απαιτούμενα μέτρα πρέπει να κινηθούν σε άξονες όπως:
- Προσβασιμότητα (υποδομή όπως άνετα πεζοδρόμια, ράμπες, και όπου υπάρχουν να μην μπλοκάρονται από αυτοκίνητα, λεωφορεία με ράμπες για εισαγωγή καροτσιών, ασανσέρ, πινακίδες με γραφή Μπράιγ).
- Επαγγελματική αποκατάσταση (μέριμνα στο ΑΣΕΠ, επιδότηση στον ιδιωτικό τομέα, εκπαίδευση).
- Ειδικά για τους αθλητές, μέριμνα για δυνατότητα επαρκούς προπόνησης.
Η Ελλάδα του 21ου αιώνα έχει και την δυνατότητα και την θέληση να εντάσσει ομαλά στο σύνολο όλα τα μέλη της ανεξαρτήτως δεξιοτήτων και να μεριμνά για να διορθώνει όσο το δυνατό περισσότερο τις ατέλειες της φύσης.
Όμως τώρα τί μέλλει γενέσθαι; Τα φώτα σβήνουν και αυτούς τους ανθρώπους τους ξεχνάμε για (άλλα) τέσσερα χρόνια; Τι κάνουν η κοινωνία και η πολιτεία για την έμπρακτή τους επιβράβευση (για να μην μιλήσουμε για ισότητα δικαιωμάτων και ευκαιριών); Τι γίνεται για την προσβασιμότητα, την επαγγελματική τους αποκατάσταση, την κατά το δυνατό ανεξαρτησία τους, τελικά για την όσο το δυνατό ομαλότερη ένταξή τους στην κοινωνία; Η εμπειρία δυστυχώς δεν μας προδιαθέτει ευχάριστα. Για αυτό απαιτείται η κοινωνία και η πολιτεία να αγκαλιάσουν το ζήτημα και αυτούς τους ανθρώπους. Τα απαιτούμενα μέτρα πρέπει να κινηθούν σε άξονες όπως:
- Προσβασιμότητα (υποδομή όπως άνετα πεζοδρόμια, ράμπες, και όπου υπάρχουν να μην μπλοκάρονται από αυτοκίνητα, λεωφορεία με ράμπες για εισαγωγή καροτσιών, ασανσέρ, πινακίδες με γραφή Μπράιγ).
- Επαγγελματική αποκατάσταση (μέριμνα στο ΑΣΕΠ, επιδότηση στον ιδιωτικό τομέα, εκπαίδευση).
- Ειδικά για τους αθλητές, μέριμνα για δυνατότητα επαρκούς προπόνησης.
Η Ελλάδα του 21ου αιώνα έχει και την δυνατότητα και την θέληση να εντάσσει ομαλά στο σύνολο όλα τα μέλη της ανεξαρτήτως δεξιοτήτων και να μεριμνά για να διορθώνει όσο το δυνατό περισσότερο τις ατέλειες της φύσης.
Subscribe to:
Posts (Atom)
