Προτεραιότητες για το περιβάλλον

Διαβάζουμε (Μαρία Νταλιάνη, ΤΑ ΝΕΑ 14/7/09) πως το θέμα «περιβάλλον» ανεβαίνει προς τα πάνω στην πολιτική αντζέντα, αλλά προς το παρόν τα κόμματα (ακόμα και οι Οικολόγοι) δεν έχουν διατυπώσει σαφείς κεντρικές θέσεις και προτεραιότητες. Από τον κανόνα δεν φαίνεται να εξαιρείται και το ΠΑΣΟΚ, παρά την ειλικρινή ακι δηλωμένη πρόθεση του Προέδρου του να κάνει το περιβάλλον ακρογωνιαίο λίθο της πολιτικής του. (Π.χ., ένας βουλευτής του ΠΑΣΟΚ μίλησε για το τυρόγαλο και πως να μην είναι τοξική η απόρριψή του – ενδιαφέρον αλλά όχι κεντρικό ζήτημα. Επίσης, το δελτίο για το περιβάλλον που αναρτήθηκε στην ιστοσελίδα του Κινήματος δεν φαίνεται να περιέχει και πολλά – δεν ξέρων αν υπάρχει κάτι άλλο.) Σαν συμβολή σε αυτή την αναζήτηση, θα μπορούσαν να προταθούν οι εξής κεντρικοί άξονες πολιτικής ως προτεραιότητες:

- Ατμοσφαιρική ρύπανση και μέσα μαζικής μεταφοράς: Το πρόβλημα μας αγγίζει όλους εδώ και πολλά χρόνια. Η λύση του είναι σύνθετη, περνάει μέσα από όλες τις δράσεις που περιγράφονται πιο κάτω, αλλά κατά ένα μεγάλο μέρος το πρόβλημα λύνεται μόνο με τον περιορισμό του ΙΧ και την παράλληλη ενεργή και δραστική προώθηση των μέσων μαζικής μεταφοράς. Είναι σαφές πως αυτή η δράση όχι μόνον περιορίζει την ρύπανση, αλλά και συμβάλλει στην γενικότερη αναβάθμιση της ζωής στις πόλεις, με την λύση του κυκλοφοριακού, αποσυμφόρηση, μείωση ηχητικής ρύπανσης, μείωση τροχαίων ατυχημάτων, κλπ. Η Ελλάδα χρειαζόταν και χρειάζεται ακόμα δραστική αναβάθμιση του οδικού της δικτύου. Από την άλλη μεριά, η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι από ένα σημείο και ύστερα, η ανάπτυξη μέσω δρόμων είναι αδιέξοδη, οδηγεί σε γεωμετρικά αυξανόμενη ρύπανση και συμφόρηση. Υπ’ αυτήν την έννοια, στην Ελλάδα απαιτείται μεν η ολοκλήρωση του εθνικού οδικού δικτύου, αλλά μέχρις ενός σημείου μόνο. Δεν βλέπω π.χ. τι καλό θα φέρει για την Αθήνα/Αττική το τσιμέντωμα κάθε χιλιομέτρου πρασίνου γύρω από τον Υμηττό, όπως προβλέπει το πρόσφατο (και πολυ-εξαγγελμένο) «πακέτο Σουφλιά». Άλλο να ολοκληρώσεις την Αττική οδό (π.χ. μέχρι Λαύριο, Ραφήνα) και άλλο να την περάσεις έξω από κάθε αυλή της Αττικής. Τέλος πάντων, η χώρα από εδώ και μπρος απελπιστικά αναζητάει ολοκληρωμένη και συνδυασμένη πολιτική μέσων μαζικής μεταφοράς, των μέσων που έχουν μαζικά (πράγματι) υποβαθμιστεί, συκοφαντηθεί, και δραματικά υστερήσει σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη από τον καιρό… - αλήθεια, ανέκαθεν! (Και όπου τα λογής συμφέροντα έχουν πάντα το πάνω χέρι, όπως έδειξε και η πρόσφατη εμπειρία των υδροπλάνων.) Απαιτούμενες δράσεις: Περαιτέρω ανάπτυξη του μετρό της Αθήνας, ενός από τα λίγα επιτεύγματα που μπορεί να επιδείξει η χώρα μας στον τομέα, και του κατασκευαζόμενου της Θεσσαλονίκης. Στήριξη του περιφρονημένου τραμ της Αθήνας και προώθηση κατασκευής τραμ σε άλλες μεσαίου μεγέθους πόλεις (Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Λάρισσα, Ηράκλειο, Γιάννενα, κλπ). Ριζική αναδιάρθρωση του ταλαίπωρου ΟΣΕ, μίας από τις μεγαλύτερες (και καθόλου γλυκές) αμαρτίες του νεοελληνικού κράτους. (Για να στείλουμε μία αντιπροσωπία στην Τουρκία, να πάει με το καινούριο τραίνο υψηλής ταχύτητας Κωνσταντινούπολης-Άγκυρας - μα πως γίνεται οι «άπιστοι» να κάνουν τέτοια πράγματα και μεις να μένουμε τόσο πίσω;!) Μαζικό αλλά στοχευμένο πρόγραμμα εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης του άνετου, ασφαλούς, φιλικού στον χρήστη και το περιβάλλον, και πιό φτηνού στην κατασκευή σιδηροδρόμου σε νέες βάσεις. Στοχευμένο: όχι πολλαπλές εξαγγελίες για όνειρα θερινής νυκτός, αλλά τρέχουμε δύο μεγάλα έργα και τα ολοκληρώνουμε σε εύλογο χρονικό διάστημα. Σε νέες βάσεις: Όχι μικρομπαλώματα του μουτζούρη (π.χ., «εκσυγχρονισμός» του μετρικού δικτύου στην Πελοπόννησο όπως επιχειρείται, από ποιά συμφέροντα επιβλήθηκε αυτό άραγε;) αλλά ανάπτυξη νέων σύγχρονων γραμμών. Επιβάλλεται έμφαση στον συνδυασμό των μέσων: π.χ. οι σταθμοί λεωφορείων να βρίσκονται σε άμεση σύνδεση με το τραίνο, μετρό (Αθήνα), σύνδεση επίσης λιμανιών, αεροδρομίων, με τα δίκτυα αυτά. Στις πόλεις, ενεργή στήριξη και επέκταση των λεωφορειολωρίδων.

- Διαχείριση υδάτινων πόρων. Μην γελιόμαστε, έχουμε πρόβλημα. Τα ποτάμια στερεύουν, οι υδροφόροι ορίζοντες πέφτουν και μολύνονται είτε γίνονται υφάλμυροι. Επιβάλλεται «πολιτική νερού» που θα στοχεύει να περιορίσει δραστικά την σπατάλη. Καθορίζεται μία μηνιαία βασική παροχή νερού εξειδικευόμενη κατά αριθμό μελών νοικοκυριού (αλλιώς αν στο σπίτι ζουν τέσσερεις και αλλιώς ένας), και από εκεί και πέρα η τιμή του νερού ανά μονάδα αυξάνει προοδευτικά. Η πολιτική αυτή πρέπει να ισχύσει για όλους τους Δήμους και τις εταιρείες ύδρευσης.

- Ανακύκλωση/διαχείριση απορριμάτων. Η ανακύκλωση πρέπει να μπει πιο δραστικά στην ζωή μας. Οι τεχνικές λεπτομέρειες (πώς, που γίνεται η διαλογή, κτλ) πρέπει να γίνουν αντικείμενο περισσότερης μελέτης. Στο θέμα των αποριμμάτων, το φλέγον ζήτημα είναι να βρεθούν τόποι υγιειονομικής ταφής νέου τύπου, για τους οποίους τόσο αντιδρούν οι τοπικές κοινωνίες. Μία λύση θα ήταν να ενεργοποιηθεί ο μηχανισμός της αγοράς στο θέμα. Σπεύδω να διευκρινίσω: αγορά μεταξύ των ενδιαφερομένων Δήμων. Το σύστημα μπορεί να δουλέψει ως εξής: Σε πρώτη φάση γίνεται μία πρώτη αναγνώριση των κατάλληλων θέσεων ανά Νομό ή επαρχία. Μετά καλούνται οι Δήμαρχοι να συμφωνήσουν. (Βεβαίως, οι Δήμαρχοι. Δεν είναι θέμα υπουργού ή κυβέρνησης, είναι θέμα των τοπικών κοινωνιών, οι οποίες καλούνται να αντιμετωπίσουν με την απαραίτητη ωριμότητα το θέμα.) Καθορίζονται τέλη χρήσης του ΧΥΤΑ (ή όπως λέγεται) τα οποία καταβάλλουν οι χρήστες Δήμοι στον Δήμο στου οποίου την περιφέρεια ανήκει ο ΧΥΤΑ. Πως καθορίζονται τα τέλη; Με την λογική της δημοπρασίας: Τα προτεινόμενα τέλη ανεβαίνουν, κατά την διαδικασία της διαπραγμάτευσης, μέχρις ότου πεισθεί κάποιος Δήμος να αναλάβει τον ΧΥΤΑ. Τα τέλη που εισπράττει θα πηγαίνουν στην ενίσχυση των υπηρεσιών που παρέχει ο Δήμος (και όχι βέβαια σε τερτίπια του Δημάρχου). Μα θα ρωτήσει κανείς: Δεν παίρνει ο Δήμος αρκετούς πόρους από την κεντρική κυβέρνηση για να προσφέρει τις υπηρεσίες του; Η απάντηση είναι, όχι εάν τηρούνται αξιόπιστες διαδικασίες προϋπολογισμού τόσο από την κεντρική κυβέρνηση όσο και από τους ΟΤΑ. Οι ανάγκες σε όλα τα επίπεδα είναι απεριόριστες, αλλά οι πόροι (εάν ύπάρχουν αξιόπιστοι προϋπολογισμοί) πεπερασμένοι. Έτσι, τα έξτρα έσοδα από τα τέλη των ΧΥΤΑ θα είναι χρήσιμη ανταμοιβή. Αν βέβαια οι διαδικασίες προϋπολογισμού είναι «μαϊμού», αν π.χ. όποιος ΟΤΑ φωνάξει πιο πολύ παίρνει περισσότερα από την κεντρική κυβέρνηση, τότε η όλη λογική πάει περίπατο – γιατί να αναλάβει ο οποισδήποτε Δήμος τον ΧΥΤΑ, αν η κεντρική κυβέρνηση του πληρώνει τα χρέη μετά από την κατάλληλη πίεση; Τέλος πάντων, η κεντρική διοίκηση διευκολύνει την όλη διαδικασία θέτοντας χρονικά όρια, βάζοντας πρόστιμα στους Δήμους που δεν έχουν συμφωνήσει έως τότε (και κλείνοτας του Δημάρχους σε ένα δωμάτιο έως ότου συμφωνήσουν, αν χρειαστεί!).

- Ρύπανση – μόλυνση ατμόσφαιρας, θαλασσών και ποταμών από εκπομπές αερίων ρύπων, ρίψεις χημικών, καυσίμων, βαρέων μετάλλων, κλπ. (Ασωπός, βόρειος Ευβοϊκός, κλπ. κλπ). Εδώ από την μία καθορίζονται κίνητρα στις ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις για εισαγωγή νέων τεχνολογιών, φίλτρων κλπ (συμπεριλαμβανομένης και της ΔΕΗ στην Πτολεμαΐδα, Μεγαλόπολη, Κερατσίνι, Λαύριο, ή όπου αλλού τέλος πάντων), και από την άλλη εντείνεται η αστυνόμευση για να ελεγχθεί η τήρηση των κανονισμών και των συμπεφωνημένων. Ολοκλήρωση δικτύων βιολογικών καθαρισμών. Εδώ εντάσσεται και η προστασία του θαλασσίου περιβάλλοντος που τόσο υποφέρει από πρακτικές (παράνομης) υπεραλίευσης (ανάμεσα σε άλλα). Έλεγχος της ναυσιπλοΐας.

- Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Σε πιο μακροπρόθεσμο και στρατηγικό επίπεδο, απαιτείται ενεργή στήριξη των σχετικών επιχειρήσεων, δράσεων, έρευνας και ανάπτυξης τεχνολογίας, με αιχμή την ηλιακή, αιολική και γεωθερμική ενέργεια (φωτοβολταϊκά, ανεμόμυλοι, κλπ.), με στόχο η χώρα να μπει στην πρωτοπορία στον τομέα και η οικονομία να στραφεί εγκαίρως προς την βιομηχανική επανάσταση του 21ου αιώνα.

- Ανανέωση του θεσμικού πλαισίου για την υποστήριξη και ενίσχυση όλων των παραπάνω. Κίνητρα για ανάπτυξη νέων επιχειρήσεων εστιασμένων σε θέματα διαχείρισης περιβάλλοντος και προώθηση της ανάπτυξης και εισαγωγής νέων τεχνολογιών, ειδικά στην ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών.

- Αποτελεσματική προστασία του (υπολειπόμενου) δασικού πλούτου, με προστασία των καμένων και ενεργή αναδάσωση.

- Περιορισμός στην χρήση πλαστικών και της σακούλας μίας χρήσης πιο ειδικά. Το πλαστικό κάνει χιλιάδες χρόνια να διαλυθεί και απορροφηθεί από την φύση, πρακτικά δηλ. μένει αναλλοίωτο, και γι αυτό συνιστά μία από τις κυριότερες αιτίες ρύπανσης παγκόσμια. Ήδη μεγάλος αριθμός χωρών (συμπεριλαμβανομένης της Κίνας) έχει επιβάλει περιορισμούς στην χρήση της πλαστικής σακούλας ενώ κάποιες χώρες ήδη την έχουν τελείως απαγορεύσει. Υπάρχουν και άλλοι τρόποι να μεταφέρουμε τα ψώνια μας, χαρτοσακούλες, ανθεκτικές σακούλες πολλών χρήσεων, κλπ.

- Χαρτογράφηση αναξιοποίητων ελεύθερων χώρων στις πόλεις και συντονισμός εκστρατείας (επίλυση ιδιοκτησιακών εκκρεμοτήτων, εξεύρεση πόρων) για την ανάδειξή τους σε πάρκα και χώρους αναψυχής. Απομάκρυνση όλων των παράνομων κτισμάτων – εάν είναι καταυλισμοί, μεταφέρονται σε νέους χώρους μετά από χωροταξική μελέτη. Επίσης, κατθαρισμός των παραλιών από αυθαίρετα και «ημιυπαίθριους». Ειδικά για την Αθήνα, στην οποία οι ανάγκες για πράσινο και ελεύθερους χώρους είναι μεγάλες (αν και το ίδιο και από μία άποψη περισσότερο ισχύει και για όλες τις πόλεις της πριφέρειας), υπάρχουν μία σειρά ελεύθερων χώρων (κτήμα Βεΐκου στο Γαλάτσι, Συγγρού στο Μαρούσι/Κηφισιά, ο πολύπαθος Ελαιώνας, το απειλούμενο πρώην αεροδρόμιο στο Ελληνικό, ο Υμηττός, το «πάρκο Στρατού» στην Κατεχάκη, Γουδή, κλπ.) που επείγει να αξιοποιηθούν – όχι με την έννοια της «ανάπτυξης» (βλέπε: τσιμεντοποίησης) αλλά με την έννοια της απόδοσής τους στις τοπικές κοινωνίες για αναψυχή. Παράλληλα, ενθάρρυνση της κοινωνίας να διεκδικήσει τους ελεύθερους χώρους της και τα ήδη υπάρχοντα πάρκα πιο ενεργά. Δεν υπάρχει κουλτούρα στην Ελλάδα απόλαυσης του ελεύθερου χώρου. Η πόλη είναι φυλακή, κατάλληλη μόνο για «αποδράσεις» (όλων των τύπων), και οι χώροι αναψυχής μένουν προς χρήση των μεταναστών (κανένα πρόβλημα με αυτό) και των λογής-λογής περιθωριακών. Θα μπορούσε όμως να είναι και διαφορετικά. Οι δήμοι, κόμματα, σύλλογοι κλπ. ενθαρρύνουν την κοινωνία να δραστηριοποιηθεί περισσότερο στους ελεύθερους χώρους της, με την οργάνωση γιορτών, πικνίκ, εκδηλώσεων πολιτισμού και μαζικού αθλητισμού, κά.

- Τέλος, αλλά και ίσως πάνω απ’ όλα, απαιτείται πολύπλευρη εκστρατεία ενημέρωσης της ελληνικής κοινωνίας σχετικά με το περιβάλλον, την απειλή από την υποβάθμισή του, και τις διεθνείς υποχρεώσεις της χώρας (Κυότο και παρεπόμενες συνθήκες, απορρίματα, ανακύκλωση). Εισαγωγή μαθήματος περιβάλλοντος στα σχολεία (δημοτικά και γυμνάσια). Διαφώτιση από ειδικούς (ινστιτούτα, κλπ) πάνω στο τι μπορεί να κάνει πρακτικά ο πολίτης στην καθημερινή ζωή για το περιβάλλον και την εξοικονόμηση ενέργειας (π.χ., οδηγίες για την «ενεργο-νομική» οικία). Ενεργή προώθηση κουλτούρας μέσων μαζικής μεταφοράς. Τελικά, εμπέδωση στην ελληνική κοινωνία του αισθήματος ότι το περιβάλλον μας αφορά όλους, η υποβάθμισή τους θα έχει σοβαρές συνέπειες για όλους, και ότι καλούμαστε

ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ ΚΑΙ ΞΕΝΟΦΟΒΙΑ

Θησέας:
[Γ]ιατί κι ο ίδιος ξένος,
σαν και σένα, μεγάλωσα στα ξένα[…]
[…] Κι έτσι
κανένα ξένο, νά ‘ναι όπως συ τώρα,
ποτέ δεν θα τον παρατούσα, δίχως
να κάμω ό,τι μπορώ για να τον σώσω [.]
…
Ποιός λοιπόν τέτοιου ανθρώπου τη φιλία
θαψηφούσε […]
[…] που ήρθε ικέτης των θεών μας
και πλερώνει της χώρας μου και μένα
όχι ασήμαντο φόρο;

Σοφοκλή Οιδίπους επί Κολωνώ, μτφ. Ι.Ν. Γρυπάρη,
έκδοση «Εστίας» 2004, σ. 111 & 115

Το θέμα της μετανάστευσης και της ξενοφοβίας έχει αρχίσει και παίρνει και στην Ελλάδα πλέον μεγάλες πολιτικές διαστάσεις. Η Ελλάδα, στο ΝΑ άκρο της Ευρώπης και του παραδείσου που λέγεται Ευρωπαϊκή Ένωση, και με εκτατεμένα θαλάσσια σύνορα που δύσκολα αστυνομεύονται αποτελεσματικά, αποτελεί πρώτο σημείο άφιξης πολλών λαθρομεταναστών, πολλοί από τους οποίους «επιλέγουν» να παραμείνουν στην χώρα μας. Μετά από δύο δεκαετίες περίπου αριθμητικής αύξησης, το θέμα έχει αρχίσει να παίρνει διαστάσεις λόγω και υπαρκτών κοινωνικών προβλημάτων (γκετοποίηση, εκληματικότητα, άθλιες συνθήκες διαβίωσης) αλλά και ίσως κάποιας δυσκολίας της ελληνικής κοινωνίας να αποδεχθεί την πολυπολιτισμικότητα (αλλά ίσως και δυσκολίας των μεταναστών να αποφασίσουν να αποκαλέσουν την Ελλάδα «δεύτερη πατρίδα» τους). Η αναγωγή του ζητήματος σε μείζον πολιτικό θέμα ακολουθεί μία μάλλον πανευρωπαϊκή τάση, που είδε την σημαντική άνοδο ξενοφοβικών κομμάτων στην Βρετανία, την Ουγγαρία, Ολλανδία, κλπ, ακολουθώντας και το παλιότερο «παράδειγμα» της Γαλλίας (Λεπέν), Αυστρίας, κά.

Το θέμα μετανάστευση έχει πολλές πτυχές, και όχι εύκολες. Στον οικονομικό τομέα, οι μετανάστες ναι μεν ανταγωνίζονται τους ανειδίκευτους (ως επί το πλείστον) εργάτες, αλλά και αποτελούν φτηνό εργατικό δυναμικό που έχει αναζωογονήσει επιχειρήσεις, νοικοκυριά και την ύπαιθρο, προσφέροντας εργασία που οι αυτόχθονες περιφρονούν (γεωργία, οικιακή βοήθεια, κλπ). Οι μετανάστες τονώνουν και την δημόσια οικονομία πληρώνοντας φόρους, πράγμα του οποίου ο Θησέας του Σοφοκλή είχε πλήρη επίγνωση (σε αντίθεση με πολλούς αυτόχθονες, οι οποίοι κάλλιστα συνδυάζουν τον πατριωτισμό τους με την φοροδιαφυγή). Ταυτόχρονα, οι μετανάστες έχουν αναζωογονήσει την δημογραφία της χώρας, καίρια σε πολλές περιοχές της περιφέρειας που κινδυνεύουν από εγκατάλειψη. Πιό μακροπρόθεσμα, οι μετανάστες θα αποτελέσουν τονωτική ένεση στην δημογραφικά αδύνατη Ελλάδα και στην προβληματική της κοινωνική ασφάλιση. Στα θετικά, πρέπει ασφαλώς να συμπεριληφθεί και ο κοσμοπολιτισμός, οι γέφυρες που αναπτύσσει ένας τόπος μέσω των μετοίκων του με άλλους – γέφυρες εμπορικές, οικονομικές, πολιτιστικές, και γιατί όχι, γαστριμαργικές.

Στο κοινωνικό επίπεδο, οι μετανάστες κατηγορούνται για εγληματικότητα, αλλά όπως έγραψε ο Νίκος Μουζέλης (ΒΗΜΑ 18/6, νομίζω) δεν υπάρχει βάσιμο αποδεικτικό υλικό γι αυτήν την αιτίαση. Μάλλον απαιτούνται περισσότερες μελέτες πάνω στο θέμα. Από την άλλη μεριά, η γκετοποίηση δεν είναι εύκολη για κανένα, εάν π.χ. (όπως διαβάζουμε) σε μία γειτονιά όπως του Αγίου Παντελεήμονα στα Κάτω Πατήσια της Αθήνας φιλοξενούνται (σε τι συνθήκες άραγε;) 90 χιλιάδες ξένοι. Και παράλληλα πάνε και όλα τα ζητήματα που προκύπτουν από την πολυπολιτισμικότητα, όπως εκπαίδευση (στα σχολεία του κέντρου διαβάζουμε ότι οι έλληνες μαθητές είναι μειοψηφία, με ό,τι σημαίνει αυτό), όπως δυσκολία στην αποδοχή του «άλλου» (που προϋποθέτει την αποδοχή του «εαυτού», που είναι και η δυσκολότερη). Μείζον ζήτημα από την «αντίθετη όχθη» προκύπτει και από την άρνηση της ελληνικής Πολιτείας και κοινωνίας να παραχωρήσει, μάλλον καλύτερα: αποδώσει, την ελληνική υπηκοότητα στην δεύτερη γενιά των μεταναστών, για τους οποίους η Ελλάδα είναι η μόνη πατρίδα που έχουν γνωρίσει. Τι αισθήματα θα τους γεννιούνται από αυτή την απόρριψη, δεν είναι δύσκολο να το φανταστούμε.

Τα θέματα είναι μεγάλα. Διαβάσαμε πρόσφατα ότι και το ΠΑΣΟΚ προβληματίζεται για το θέμα, προσπαθώντας να βαδίσει μεταξύ σφύρας και άκμονος, να αφουγκραστεί δηλαδή τις ανησυχίες της κοινωνίας (και να μην την χαρίσει σύσσωμη στον ΛΑΟΣ) και να προτείνει λύσεις, αλλά και χωρίς να ενδώσει στην ξενοφοβία. Το ΠΑΣΟΚ πρότεινε διάφορα μέτρα (ανάμεσα στα οποία, αν δεν κάνω λάθος, και την μηδενική ανοχή στην λαθρομετανάστευση – για το θέμα της μηδενικής ανοχής θα γίνει προσεχώς σχόλιο στο πλαίσιο σημειώματος για τα σκάνδαλα και την διαφάνεια). Όμως, και εδώ όπως και αλλού (π.χ. οικονομία), τα (τεχνοκρατικού τύπου) μέτρα δεν αρκούν, όσο σωστά και αν είναι. Διότι το φαινόμενο δεν προβλέπεται να παρέλθει, αντιθέτως μάλιστα. Απαιτείται ειλικρινής και γενναία εξήγηση στην ελληνική κοινωνία, η οποία κατά την γνώμη μου θα στηρίζεται στα εξής βασικά σημεία:

- Η μετανάστευση, τμήμα και αποτέλεσμα της επαφής και όσμωσης μεταξύ των λαών, είναι τόσο παλιά όσο και η ανθρωπότητα. Στις σημερινές συνθήκες της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, της εύκολης μετακίνησης και επικοινωνίας, αλλά και των τεράστιων ανισοτήτων, το φαινόμενο θα ενταθεί. Δεν γίνεται δεν ξέρω κι εγώ πόσα δισεκατομμύρια ανθρώπων στον πλανήτη να ζουν σε συνθήκες απόλυτης φτώχειας και καθυστέρησης και ο ευρωπαϊκός παράδεισος να παραμένει κλειστός. (Αν κανείς αμφιβάλλει για τους αριθμούς, μπορεί να ψάξει να βρει π.χ. πόσες εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι πηγαίνουν για ύπνο κάθε βράδι πεινασμένοι.) Όλες οι αναπτυγμένες χώρες είναι εστίες υποδοχής μεταναστών (νόμιμων και λαθραίων), η κάθε μία με τις ιδιομορφίες της, αλλά σε όλες το φαινόμενο έχει πάρει έκταση. Από τον κανόνα αυτό δεν μπορεί να αποτελέσει εξαίρεση η Ελλάδα. Ούτε και έπρεπε να αποτελέσει εξαίρεση ακόμα και αν μπορούσε, εξελισσόμενη σε μία μικρή, κλειστή, φοβισμένη γωνιά του πλανήτη. Το φαινόμενο ‘μετανάστευση’ είναι συνώνυμο του σημερινού παγκόσμιου χωριού. Η Ελλάδα έχει τις δυνάμεις να το απορροφήσει με επιτυχία, και θα το διαχεριστεί με τον καλύτερο δυνατό τρόπο τελικά προς όφελός της.

- Ασφαλώς απαιτείται η τεχνοκρατική διαχείριση του φαινομένου σε όλα τα επίπεδα. Αστυνόμευση συνόρων και με ευρωπαϊκή συνεργασία, πίεση προς την Τουρκία (η οποία οφείλεται να αναγνωριστεί πως έχει το δικό της ανάλογο πρόβλημα) να εφαρμόσει τις συμφωνίες για επαναπροώθηση, αστυνόμευση εντός συνόρων για μείωση εκληματικότητας αλλά και μέριμνα για στοιχειώδεις συνθήκες παραμονής έστω και των λαθραίων, διασπορά των μεταναστών ώστε να αποφεύγεται η γκετοποίηση, είναι μόνο μερικές από τις πτυχές της τεχνικής αντιμετώπισης του θέματος.

- Απατείται η μακροπρόθεσμη και σταθερή χάραξη πολιτικής ελληνοποίησης των μεταναστών που έχουν εγκατασταθεί μόνιμα στην χώρα. Φυσικά, αυτό γίνεται μετά από κάποια χρόνια για τους πρώτης γενιάς, αλλά πιο αυτοδίκαια για τους δεύτερης. Είμαστε πλέον όλοι παιδιά της Γαλλικής Επανάστασης, και υπ’ αυτήν την έννοια έλληνας πολίτης είναι όποιος/α έχει επιλέξει αυτόν τον τόπο για πατρίδα του, και αποδέχεται τις υποχρεώσεις και τα δικαιώματα που απορρέουν από την ελληνική Πολιτεία. Είναι θέμα ηθικής, δημοκρατίας και ανθρωπισμού, απλών δηλαδή αλλά μεγάλων αξιών, να δώσουμε την αναγνώριση σε όσους αποκαλούν την Ελλάδα πατρίδα τους. Είναι επίσης και θέμα ευρύτερου εθνικού συμφέροντος, διότι έτσι αποκτούν τις ηθικές δυνάμεις και το κίνητρο να συμβάλλουν όσο μπορούν στην προκοπή αυτού του τόπου.

- Αν αυτά τα επιχειρήματα δεν μας πείθουν, ας θυμηθούμε για μια στιγμή πως είμαστε μία χώρα/κοιτίδα μιας μεγάλης Διασποράς ανά την υφήλιο, που δικαιολογημένα καμαρώνει με τις επιτυχίες των απανταχού ελληνικής καταγωγής και με την συνεισφορά τους στις νέες τους πατρίδες. Ας αναρωτηθούμε πως θα μας φαινόταν αν ο απόδημος ελληνισμός δεν μπορούσε να έχει εκκλησίες, σχολειά, κλπ. στους νέους του τόπους, και αν καταδικαζόταν να είναι πολίτης β’ κατηγορίας επ άπειρον.

- Τέλος, πρέπει να βρούμε την δύναμη να πούμε πως η χώρα του Θησέα, που μεγάλωσε στα ξένα όπως μας θυμίζει ο Σοφοκλής, και του Οδυσσέα, που πολλών ανθρώπων ίδεν άστεα και νόον έγνω, δεν θα ξεπέσει στην ξενοφοβία και την μικροψυχία, αλλά θα παρέχει πάντα φιλό-ξενη στέγη σε όσους τελικά αναζητούν καταφύγιο εδώ. Μας εμπνέει το (υπέροχο!) κείμενο του Σοφοκλή, που, με το στόμα του κατατρεγμένου Οιδίποδα, εξαίρει την ευγένεια της ψυχής του Θησέα που του παρέχει άσυλο, ακόμα (και εδώ είναι το σημαντικό) και βάζοντας σε κίνδυνο την πόλη του. Το κείμενο είναι και λίγο προπαγανδιστικό, αφού ο Σοφοκλής θεωρεί την φιλο-ξενία και ως ανώτερη αρετή της πόλης του, της Αθήνας, αλλά και γι αυτό και πιο σημαντικό για μας, αφού περνάει αυτό ακριβώς το μήνυμα: Η φιλο-ξενία είναι πολιτισμός. Ερώτηση προς τον Υπουργό Πολιτισμού κ. Σπηλιωτόπουλο (αν βρίσκει καιρό γι αυτά): Κάνουν άραγε οι μαθητές του Λυκείου αυτό το κείμενο από μετάφραση, ώστε να καταλαβαίνουν τι διαβάζουν;

ΠΕΝΤΕ ΔΕΣΜΕΥΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΟΜΕΝΗ ΜΕΡΑ

Το ΠΑΣΟΚ και ο ηγέτης του Γιώργος Παπανδρέου είναι οι αδιαμφισβήτητοι νικητές των Ευρωεκλογών του Ιουνίου 2009 στην Ελλάδα. Το αποτέλεσμα αυτό αποτελεί φωτεινό ορόσημο τόσο για την χώρα μας όσο και γενικότερα για την Ευρώπη, που είδε τους σοσιαλιστές, εν μέσω κρίσης οικονομικής αλλά και γενικότερης αμφισβήτησης του κυρίαρχου κοινωνικού μοντέλου, να χάνουν δυνάμεις (μέχρι συντριβής σε κάποιες περιπτώσεις). Το ΠΑΣΟΚ, που, εκτός λίαν απίθανου απροόπτου, κερδίζει αυτοδύναμα τις επόμενες εθνικές εκλογές, επωμίζεται τον ιστορικό ρόλο να σταματήσει την διάλυση και τον κατήφορο και να βάλει την χώρα σε πορεία ανασυγκρότησης.

Το διάστημα από τώρα έως τις εθνικές εκλογές αποτελεί χρυσή ευκαιρία για το ΠΑΣΟΚ. Έχοντας πλέον εμπεδώσει την προοπτική της νίκης, μπορεί τώρα πιό απερίσπαστο (παράλληλα βέβαια και με την τρέχουσα αντιπολιτευτική αντζέντα) να ασχοληθεί με την εκφορά ενός μετριοπαθούς, ουσιώδους και συγκεκριμένου πολιτικού λόγου (όπως έγραψε ο Α. Καλοκαιρινός στα ΝΕΑ της 8/6/09). Τέτοιος προγραμματικός λόγος είναι πολλαπλά αναγκαίος. Πρώτον, με το μάτι στην «επόμενη μέρα» – της ανάληψης βέβαια της διακυβέρνησης της χώρας από το ΠΑΣΟΚ. Ας μην γελιόμαστε, το κυβερνητικό έργο θα είναι δυσκολότερο από ποτέ. Τα συσσωρευμένα προβλήματα και οι αντιφάσεις είναι ιδιαίτερα πολύπλοκα/ες και οξυμένα/ες. Το ΠΑΣΟΚ θα κληθεί να ενισχύσει την οικονομία, να αναδιανείμει το εισόδημα, να διορθώσει τα δημόσια οικονομικά, να αναδιοργανώσει το κράτος, να αποκαταστήσει και βελτιώσει την δημόσια ζωή (από ποιότητα των δημοσίων υπηρεσιών μέχρι διαφθορά μέχρι περιβάλλον), τελικά να ξαναστήσει την κοινωνία στα πόδια της, να της ξαναδώσει την χαμένη της ελπίδα και αυτοπεποίθηση, να την εμψυχώσει, αλλά και να την πείσει να αλλάξει συμπεριφορές και νόρμες. Με οποιοδήποτε μέτρο σύγκρισης, θα αναλάβει τιτάνιο έργο.

Δεύτερον, ο χρόνος από τώρα έως τις εθνικές εκλογές είναι χρήσιμος ώστε το ΠΑΣΟΚ να προσεγγίσει τους απογοητευμένους και απομακρυσμένους από την πολιτική πολίτες. Εν συνεχεία, τρίτον, να χτίσει τις ευρύτερες δυνατές συναινέσεις με όλες τις κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις, που υπό την αυτοδύναμη ηγεσία του ΠΑΣΟΚ είναι διατεθειμένες να συμβάλλουν στην εθνική προσπάθεια για την ανασυγκρότηση της χώρας. Τέταρτο, πιό μακρόπνοα, να αποδείξει στην πράξη ότι κριτική θεώρηση της κοινωνίας και διαχείριση των κοινών όχι μόνο είναι εφικτές, όχι μόνο είναι συμβατές, αλλά και εμπνέουν και ανοίγουν νέους δρόμους. Για μιά ακόμα φορά, το ΠΑΣΟΚ καλείται να παντρέψει το όραμα με την καθημερινή διαχείριση.

Για την επίτευξη όλων αυτών των στόχων, είναι απόλυτα αναγκαίος όρος η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης της κοινωνίας απέναντι στην πολιτική (τόσο την διαδικασία όσο και τους ανθρώπους). Είναι επίσης αναγκαίο η πολιτική (και ο κυρίαρχος από εδώ και μπρός «πολιτικός παίκτης», το ΠΑΣΟΚ) να μιλήσουν την γλώσσα της ειλικρίνειας απέναντι στους πολίτες. Ευτυχώς, το ΠΑΣΟΚ έχει ήδη σημαντικά απομακρυνθεί από τον στείρο καταγγελτικό λόγο, την «ποδοσφαιρικού τύπου» λογική (για όλα φταίνε οι άλλοι οι οποίοι δεν είναι ικανοί για τίποτα), και υποσχέσεις με μικρό πραγματικό αντίκρυσμα. Πρέπει όμως να ενταθεί η προσπάθεια να ακούγεται πιό πολύ τι θα κάνει το ΠΑΣΟΚ ως κυβέρνηση, όχι η κριτική της κυβέρνησης της ΝΔ. Η ελληνική κοινωνία έχει χορτάσει (έως αηδίας) την ΝΔ, τώρα περιμένει να ακούσει το ΠΑΣΟΚ.

Στην βάση αυτή, είναι αναγκαίο να αναληφθούν κάποιες βασικές δεσμεύσεις που θα δώσουν το στίγμα της άσκησης της εξουσίας από το ΠΑΣΟΚ. Πέντε τέτοιες προτείνονται πιό κάτω. (Αναλυτικότερες τοποθετήσεις περιέχονται σε άλλες καταχωρήσεις σε αυτήν την ιστοσελίδα.) Φυσικά αυτές οι δεσμεύσεις θα έχουν πολιτικό κόστος προεκλογικά, όμως θα διευκολύνουν πολύ μετεκλογικά. Δεδομένου του διαφορικού βαθμού δυσκολίας προ- και μετ-εκλογικά (η προοπτική της νίκης έχει εμπεδωθεί, όμως η άσκηση της εξουσίας θα είναι δύσκολη), τέτοιες δεσμεύσεις νομίζω είναι απόλυτα λογικές. Υπάρχουν διεθνή παραδείγματα (που δεν είναι του παρόντος να αναφερθούν) από κόμματα στον προθάλαμο της εξουσίας που υπόσχονται πράγματα που προφανέστατα θα τους δυσκολέψουν πολύ την ζωή (και θα τους μειώσουν την αξιοπιστία) όταν αναλάβουν την κυβέρνηση.

• Το ΠΑΣΟΚ ενημερώνει τώρα, υπεύθυνα, την ελληνική κοινωνία για την πραγματική κατάσταση της οικονομίας, και ειδικά των δημοσίων οικονομικών. Εξηγεί το αυτονόητο, ότι δηλ. ο δημόσιος τομέας δεν έχει δικούς του πόρους, δανείζεται μόνον, και τελικά παίρνει από εμάς τους ίδιους για να ξεπληρώσει τα δανεικά. Εν τω μεταξύ, πληρώνει (πληρώνουμε) βαριούς τόκους. Γίνεται λοιπόν σαφές ότι τα περιθώρια παροχών είναι πολύ περιορισμένα. Αντίθετα, θα κληθούμε όλοι να συνεισφέρουμε στην κοινή προσπάθεια στην βάση κοινωνικής δικαιοσύνης. Το ΠΑΣΟΚ υπόσχεται προκοπή στον καθένα/μία μας μέσα από την προκοπή του συνόλου, όχι πάνω από ούτε ενάντια σε αυτήν.
  
• Εδώ και τώρα, μονομερής θέσπιση αυστηρού κώδικα δεοντολογίας του ΠΑΣΟΚ (ή ενίσχυση του υπάρχοντος), με λεπτομερή περιγραφή αξιόποινων συμπεριφορών, αντίστοιχων ποινών, και διαδικασιών για την απονομή τους. Λειτουργώντας καταστατικά, ο Πρόεδρος παραπέμπει στο (αναβαθμισμένο) Πειθαρχικό Συμβούλιο και αυτό ανεξάρτητα κρίνει. Ευκαιρία να τεθούν επί τάπητος νέα θέματα όπως ασυμβίβαστο άσκησης εξουσίας με άλλες δραστηριότητες, οικονομικά των βουλευτών, σύγκρουση συμφέροντος, κά.
  
• Με την ανάληψη της εξουσίας, το ΠΑΣΟΚ απευθύνεται στον Πρόεδρο της Δημοκρατίας, τον ενημερώνει για την πραγματική κατάσταση της οικονομίας, και ζητάει μείωση του προϋπολογισμού της ΠτηςΔ κατά 5% για τρία χρόνια. Μετά, ζητάει το ίδιο από την νέα Βουλή (δες και προηγούμενο της Ιρλανδίας). Με αυτές τις κορυφαία συμβολικές κινήσεις, ανοίγει ο δρόμος για την απαραίτητη εθνική προσπάθεια για την εξυγίανση των δημοσίων οικονομικών στην βάση κοινωνικού συμβολαίου.
  
• Ένα από τα πρώτα νομοθετήματα θα αφορά τον έλεγχο των οικονομικών των βουλευτών (πόθεν έσχες, κλπ.) από εξωτερικό συμβούλιο απαρτιζόμενο από ανώτατους δικαστικούς (με απόσπαση) και ορκωτούς λογιστές.
  
• Δέσμευση για την αναθεώρηση του νόμου περί ευθύνης υπουργών στην βάση συναίνεσης και αυξημένης κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
  

Μετά από δύο κυβερνητικές θητείες σκανδάλων, ανικανότητας και πλήρους διάλυσης από την ΝΔ, το ΠΑΣΟΚ και ο Γιώργος Παπανδρέου προσωπικά προικοδοτούνται με τεράστιο πολιτικό κεφάλαιο από τον ελληνικό λαό. Κεφάλαιο το οποίο θα επιτρέψει σημαντικές πρωτοβουλίες που αποκαθιστούν την εμπιστοσύνη της κοινωνίας απέναντι στην πολιτική και επιτρέπουν στην τελευταία να ηγηθεί της αναγκαίας εθνικής προσπάθειας σε όλα τα επίπεδα. Ο μήνας του μέλιτος όμως δεν θα διαρκέσει για πολύ. Είναι απόλυτα απαραίτητο η ανάληψη της εξουσίας να βρεί ένα ΠΑΣΟΚ έτοιμο για την επόμενη μέρα, για την υπεύθυνη άσκησή της με σκοπό την ανασυγκρότηση της χώρας.

H πολιτική μετάφραση της έκθεσης Προβόπουλου

Η έκθεση του διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος καθηγητή κ. Γιώργου Προβόπουλου που δόθηκε στη δημοσιότητα προχθές (16/2) κάνει βαρυσήμαντες διαπιστώσεις για την ελληνική οικονομία. Παίρνοντας σαφείς αποστάσεις από την ακολουθούμενη κυβερνητική πολιτική και το περιώνυμο «Πρόγραμμα Σταθερότητας και Ανάπτυξης» (με του οποίου τις προβλέψεις και τους στόχους διαφωνεί), ο κ. Προβόπουλος μίλησε για χρόνιο και διαρθρωτικό πρόβλημα της Ελληνικής οικονομίας τονίζοντας ότι «το δημόσιο χρέος, το δεύτερο μεγαλύτερο στην Ευρωπαϊκή Ένωση, και το έλλειμμα του ισοζυγίου πληρωμών, το μεγαλύτερο μακράν στην Ε.Ε., είναι οι δύο μεγάλες χρόνιες ανισορροπίες της ελληνικής οικονομίας». Ο κ. Προβόπουλος μίλησε για «ένα πολυετές σχέδιο, το οποίο θα περιλαμβάνει τις αναγκαίες μεταρρυθμίσεις που δεν υλοποιήθηκαν τα τελευταία 15 χρόνια, με άμεση προτεραιότητα τη δημοσιονομική εξυγίανση». Σαν τέτοιες αναγκαίες μεταρρυθμίσεις στον δημοσιονομικό τομέα προτείνει τον περιορισμό στις μισθολογικές αυξήσεις του Δημοσίου, δραστική περιστολή της σπατάλης και συγκράτηση των δημόσιων δαπανών, και αναδιάρθρωσή τους ώστε να αποδίδουν περισσότερο, και σύλληψη της φοροδιαφυγής. Πέραν των δημοσίων οικονομικών, ο διοικητής της ΤτΕ προτείνει νέα μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού, αυξήσεις λιτότητας και στον ιδιωτικό τομέα, και τέλος απελευθέρωση της αγοράς εργασίας και όλων των αγορών προϊόντων, υπηρεσιών και παραγωγικών συντελεστών.

H δαμόκλειος σπάθη των αγορών επικρέμαται πάνω από την χώρα μας πολύ πρίν από την επιτήρηση της Κομισιόν, κατά τον κ. Προβόπουλο. Ο αγορές έχουν ήδη αρχίσει να ανεβάζουν τα επιτόκια δανεισμού 2 και 3 ποσοστιαίες μονάδες πάνω από τα ισχύοντα στην υπόλοιπη ευρωζώνη, αυξάνοντας το κόστος δανεισμού με αρνητικές συνέπειες για όλη την οικονομία. Παράλληλα, η πιστοληπτική ικανότητα της χώρας υποβαθμίζεται από τους διεθνείς οίκους. Όλα αυτά γίνονται, μπορούμε να συμπληρώσουμε, γιατί δεν μπορεί μία χώρα να δανείζεται επ’ άπειρον πέραν κάποιων ορίων, και να ζεί πάνω από τα εισοδήματά της με δανεικά. Κοινή λογική δηλαδή, η οποία καμμιά φορά χάνεται μέσα στον ορυμαγδό των αναλύσεων (και από τους ειδικούς). Η προσαρμογή θα γίνει, είτε από την Κομισιόν και το ΔΝΤ, είτε από τις αγορές, φαίνεται να λέει η έκθεση.

Αυτά είναι τα κακά νέα (όπως λένε οι Αγγλοσάξονες). Τα καλά νέα είναι ότι οι διαπιστώσεις αυτές έχουν αρχίσει να γίνονται κοινός τόπος πλέον από μία αυξανόμενη μερίδα της πολιτικής ηγεσίας και διανόησης της χώρας. Π.χ., ο Ευάγγελος Βενιζέλος έκανε ανάλογες επισημάνσεις στην συνέντευξή του στο Βήμα της περασμένης Κυριακής, μιλώντας για εθνικό σχέδιο εξόδου από την κρίση. Στο πρόσφατο βιβλίο του, ο Αλέκος Παπαδόπουλος φαίνεται (από δημοσιεύματα εφημερίδων και συνεντεύξεις) ότι λέει ανάλογα πράγματα. Ας επιτραπεί η επισήμανση ότι και ο γράφων έχει κατά τους τελευταίους 6 μήνες γράψει εκτεταμένα ανάλογες απόψεις σε αυτήν την ιστοσελίδα, με πιό πρόσφατη και «κωδικοποιημένη» την καταχώρηση της 8/2 (για «το νέο κοινωνικό συμβόλαιο»).

Παρενθετικά, είναι κάπως απογοητευτικό το ότι ο Συνασπισμός (αφήνουμε το ΚΚΕ έξω από την συζήτηση) βιάστηκε να χαρακτηρίσει δια στόματος Π. Λαφαζάνη τις προτάσεις αυτές ως νεοφιλελεύθερες και μονεταριστικές. Είχα πάντα μία απορία που, όσο πάει ο καιρός και ακούω τις απόψεις της αριστεράς και μιλάω με ανθρώπους της, εντείνεται: Πιστεύει η αριστερά πως η καθυστέρηση, η περιθωριοποίηση και ο οικονομικός μαρασμός της χώρας – διότι περί αυτού μιλάμε – είναι προς όφελος του συλλογικού, λαϊκού συμφέροντος; Κατά την άποψη του γράφοντος, ο οικονομικός μαρασμός θα εντείνει τις ανισότητες και θα απειλήσει την κοινωνική συνοχή. Και όχι μόνο αυτό, αλλά τα (υπαρκτά) προβλήματα θα χρησιμοποιηθούν ως δικαιολογία για την επιβολή αντιλαϊκών πολιτικών – δηλαδή μονομερών θυσιών. Μία μικρή γεύση από αυτό παίρνει κανείς από την πρόταση του κ. Προβόπουλου (και της Κομισιόν χτές) για απελευθέρωση της αγοράς εργασίας. Η μονοπωλιακή υφή πολλών αγορών στην Ελλάδα είναι γνωστή και πρέπει να καταπολεμηθεί. Αλλά στην παρούσα φάση της κρίσης, όπου τα σπασμένα τα πληρώνουν πρώτοι οι εργαζόμενοι με τα λιγότερα εργασιακά δικαιώματα, προέχει να προστατευθούν αυτά τα δικαιώματα, όχι να υπονομευθούν επιπλέον.

Ανάμεσα στους οικονομολόγους συναδέλφους, η Ελίζα Παπαδάκη σε άρθρο της στα ΝΕΑ της 18/2 (με τίτλο «Η πολιτική μετάφραση», από όπου και ο τίτλος του παρόντος σημειώματος) συνολικά αποδέχεται τις επισημάνσεις του διοικητή της ΤτΕ. Και καταλήγει διατυπώνοντας το κρίσιμο πλέον ερώτημα «πώς μια τέτοια λογική (Σημ.: οι προτάσεις Προβόπουλου) μεταφράζεται σε πολιτικές με κοινωνική αποδοχή». Εδώ νομίζω πως το πράγμα φεύγει από τα χέρια των οικονομολόγων. Η απάντηση πρέπει να δοθεί με πολιτικούς όρους, όχι με «σειρά μέτρων» τεχνοκρατικά εμπνευσμένων. Τέτοια μέτρα μόνον αντιδράσεις θα ξεσηκώσουν.

Η απάντηση στο πώς τέτοιες προτάσεις θα τύχουν της αποδοχής της κοινωνίας, είναι, μπορεί να είναι, μόνο μία. Η πολιτική ηγεσία αναλύει με σαφήνεια την κατάσταση στην κοινωνία και την καλεί να συστρατευτεί σε συλλογική προσπάθεια ανάταξης στην βάση ενός κοινωνικού συμβολαίου (δες επόμενη καταχώρηση). Οι βασικοί άξονες αυτού του συμβολαίου θα είναι το εθνικό σχέδιο (κατά τον Ε. Βενιζέλο – ή αλλιώς «συνολική πρόταση»), με κοινωνική δικαιοσύνη. Αυτό θα επιμερίζει την προσπάθεια και τα οφέλη σε όλους, ώστε να ελαχιστοποιηθούν οι αντιδράσεις. «Κινητοποιούμενη σε βάθος» (όπως λέω και αλλού), η ελληνική κοινωνία συμμετέχει στην κοινή, συλλογική προσπάθεια με κοινωνική δικαιοσύνη.Απαιτείται επίσης η μεγαλύτερη δυνατή συναίνεση («πλατιά συμμαχία» το λέγανε κάποτε) ανάμεσα στις ευρύτερες δυνατές κοινωνικές και πολιτικές δυνάμεις, υπό την αυτοδύναμη ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, χωρίς υστεροβουλίες. Και τέλος, αλλά ίσως πλέον κρίσιμη συνθήκη, είναι η αναβάθμιση της εμπιστοσύνης της κοινωνίας απέναντι στην πολιτική ηγεσία. Αυτή προκύπτει με επώδυνη διαδικασία από μεριάς της πολιτικής, ανάλογη των θυσιών που αναλαμβάνει να σηκώσει η υπόλοιπη κοινωνία. Η όλη δε διαδικασία απαιτεί θάρρος και ειλικρίνεια, αλλά και μακρόπνοη ιδεολογική και προγραμματική επεξεργασία.

Κοινωνική δυσαρέσκεια ασφαλώς και υπάρχει, εντείνεται όμως από την έλλειψη αξιόπιστης προοπτικής διεξόδου. Για να προσφέρουμε καλές υπηρεσίες στον τόπο καλούμαστε να αναζητήσουμε, να εξειδικεύσουμε και να τονίσουμε τις λύσεις, όχι μόνο τα προβλήματα. Και εδώ βέβαια βρίσκεται η δυσκολία, η δυσκολία του να κρατηθεί ο μέσος δρόμος. Γιατί είναι εύκολο βέβαια να διαμαρτύρεσαι, ακόμα και δικαιολογημένα. (Και, αν γίνουμε και κυνικοί, μπορούμε να πούμε ότι η πολλή έκφραση διαμαρτυρίας καταλήγει να γίνει εμπόριο της απελπισίας.) Είναι επίσης εύκολο να μοιράζεις υποσχέσεις χωρίς αντίκρυσμα για την έξοδο από την κρίση. Είναι επίσης εύκολο, όπως και θα γίνει αν δεν προσέξουμε, τα σπασμένα της κρίσης να τα πληρώσουν μονομερώς αυτοί που πληρώνουν πάντα. Ο «δύσκολος και ανεκτίμητος» (κατά τον ποιητή) δρόμος είναι να δούμε κατάματα την αλήθεια, και να οργανώσουμε την προσπάθεια ανασυγκρότησης με κοινωνικά δίκαιο τρόπο.

Μια αναβαθμισμένη πολιτική ηγεσία καλείται να ηγηθεί της συλλογικής προσπάθειας στην βάση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου και εθνικού σχεδίου για την βιώσιμη ανάπτυξη και για την εγγύηση της ευημερίας μακροπρόθεσμα, αλλά και για την συνολική κοινωνική και πολιτιστική ανάταξη της χώρας.

Το νέο κοινωνικό συμβόλαιο

Στις 2 Φεβρουαρίου 09, δημοσιεύτηκαν σε διπλανές στήλες στον Βρετανικό Guardian δύο κατά την γνώμη μου πολύ ενδιαφέροντα άρθρα.* Στο ένα, ο γνωστός μεγαλο-δημοσιογράφος Max Hastings (Μαξ Χαίηστινγκς) εξέφρασε την άποψη πως η παρούσα κρίση σηματοδοτεί την απαρχή ισχνών αγελάδων για την Βρετανία. Το κράτος και η κοινωνία της, λέει ο αρθρογράφος, δεν θα μπορέσουν πλέον να στηρίξουν το καταναλωτικό μοντέλο και το κράτος πρόνοιας που θεωρείται δεδομένο ως τώρα. Και αυτό διότι οι απαραίτητες προσαρμογές που πρέπει να γίνουν για να διορθωθούν τα πάσης φύσεως ελλείμματα, και να βελτιωθούν η ανταγωνιστικότητα και παραγωγικότητα στο παγκοσμιοποιημένο περιβάλλον δεν αφήνουν τέτοια περιθώρια. Η ευημερία όπως την ξέρουμε μέχρι σήμερα τελειώνει, διατείνεται ο Hastings, και οι απαραίτητες θυσίες θα είναι επώδυνες. Συντηρητικών κατά βάση πεποιθήσεων (αν και όχι τυποποιημένος δεξιός), ο Hastings προτείνει μείωση διαφόρων «περιφερειακών» κοινωνικών παροχών, και μείωση των αποδοχών των δημοσίων υπαλλήλων, προκειμένου το κράτος να υποστηρίξει κάποιες βασικές λειτουργίες όπως δημόσιες υπηρεσίες, υποδομές, και κοινωνική μέριμνα. Σε διπλανή στήλη, αλλά σε άλλο μήκος κύματος, ο αρχισυντάκτης για τα οικονομικά του Guardian Larry Elliott (Λάρυ Έλιοτ), αφού αναφέρει σε ρεπορτάζ από το Νταβός ότι η παρούσα δυσχερής συγκυρία μπορεί να διαρκέσει περισσότερο απ’ όσο νομίζαμε, θεωρεί ότι η ικανότητα των πάσης φύσεως οικονομικών ελίτ να διαχειριστούν την κρίση είναι μειωμένη λόγω της μειωμένης εμπιστοσύνης που αυτές απολαμβάνουν από την κοινωνία. Και αυτό γιατί έως τώρα, οι ελίτ αυτές στήριξαν ένα αντιλαϊκό οικονομικό μοντέλο βασισμένο στην (προϊούσα) ανισοκατανομή του εισοδήματος, την επιχειρηματική απληστία, και την έλλειψη κανόνων. Για να διαχειριστεί η πολιτική και οικονομική ηγεσία την κρίση, καταλήγει ο Elliott, χρειάζεται να αναστραφεί η γενικότερη αντιλαϊκή υφή των ακολουθούμενων οικονομικών πολιτικών και να αναδιανεμηθεί ο πλούτος και η οικονομική δύναμη.

Τα άρθρα αυτά σε μεγάλο βαθμό (και αλληλοσυμπληρωνόμενα) εκφράζουν κάποιες θέσεις που και εγώ έχω κατά καιρούς διατυπώσει σε αυτήν εδώ την ιστοσελίδα. (Ας σημειωθεί παρεμπιπτόντως, ότι παρά τις διαφορές τους, η Βρετανική και Ελληνική εμπειρία παρουσιάζουν και πολλά κοινά σημεία.) [Σημείωση 14/2/09: Οι απόψεις αυτές εντάσσονται στον γενικότερο προβληματισμό που επικρατεί στους κόλπους της ευρύτερης αριστεράς για το νέο τοπίο που διαμορφώνεται με και μετά την κρίση, βλ. π.χ. και σημερινή συνέντευξη στα ΝΕΑ του θεωρητικού του «τρίτου δρόμου» Anthony Giddens (Άντονυ Γκίντενς).] Ευκαιρία λοιπόν να επαναλάβω και κωδικοποιήσω κάποιες απόψεις μου. Για περισσότερες λεπτομέρειες, ο/η αναγνώστης/τρια μπορεί να ανατρέξει σε άλλες καταχωρήσεις.**

1. Η ΕΛΛΑΔΑ ΔΕΙΧΝΕΙ ΝΑ «ΜΕΝΕΙ» ΑΠΟ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑ ΚΑΙ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΟ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΠΟΙΗΜΕΝΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ, ειδικά (όπως φαίνεται) μετά την είσοδο στην ευρωζώνη και την διεύρυνση της Ευρώπης ανατολικά. Ελλείμματα και υπερχρέωση (κράτους και ιδιωτών), καθηλωμένα εισοδήματα με άνοδο της ακρίβειας, αλλά και επιδεικτικός καταναλωτισμός από μερίδα της κοινωνίας, αύξηση της ανισοκατανομής του εισοδήματος, η απόγνωση της γενιάς των 700 ευρώ (και αν), είναι (κατά την άποψη του γράφοντος) διαφορετικές όψεις του ιδίου φαινομένου. Μπορούμε σχηματικά να πούμε ότι η Ελλάδα έχει περάσει στο μετα-βιομηχανικό στάδιο κατευθείαν ίσως από το προ-βιομηχανικό. (Στο ίδιο στάδιο βρίσκεται βέβαια και η Βρετανία, που όμως, και σε αντίθεση με την Ελλάδα, υπήρξε το λίκνο της βιομηχανικής επανάστασης.) Αλλά και στις δύο χώρες, τα φαινόμενα αυτά υποδηλώνουν δυσκολίες προσαρμογής στις νέες συνθήκες. Η παρούσα κρίση, αν δεν είναι απ’ευθείας αποτέλεσμα αυτών των αδυναμιών, σίγουρα πάντως δυσχεραίνεται από αυτές, τις φέρνει στην επιφάνεια και κάνει την αντιμετώπισή τους επιτακτική σε βάθος χρόνου. Αρχίζει να γίνεται φανερό πως η συλλογική ευημερία βαθμιαία απειλείται με ορίζοντα πολύ πέρα από αυτόν της τωρινής κρίσης.

2. Η ΛΑΪΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ, Η ΣΥΜΦΩΝΗ ΜΕ ΤΟ ΣΥΛΛΟΓΙΚΟ ΣΥΜΦΕΡΟΝ ΕΠΙΛΟΓΗ, ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΝΤΕΤΑΓΜΕΝΗ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΑΥΤΩΝ ΤΩΝ ΑΔΥΝΑΜΙΩΝ. Η αδράνεια και θα είναι επιζήμια για το συνολικό επίπεδο ευημερίας, αλλά και θα αυξήσει τις ανισότητες, προκαλώντας κοινωνική ένταση και συγκρούσεις. Από την παράλυση και τον κακοφορμισμό των ανεπίλυτων προβλημάτων θα οφεληθούν ίσως λίγοι, αλλά θα βλαφτούν σίγουρα οι πολλοί.

3. ΤΟ ΒΑΡΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΤΟ ΕΠΩΜΙΖΕΤΑΙ ΤΟ ΠΑΣΟΚ, ηγετική και διαφωτιστική δύναμη στην ελληνική κοινωνία, που υπό την ηγεσία του Γ. Παπανδρέου αναλαμβάνει σύντομα το έργο της ανασυγκρότησης της χώρας, ύστερα απο πενταετή θητεία σκανδάλων, αντιλαϊκών πολιτικών και ακυβερνησίας της ΝΔ.

4. Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΝΑΣΥΓΚΡΟΤΗΣΗ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΠΡΟΘΕΣΜΗ ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΣΥΝΟΨΙΖΕΤΑΙ ΜΕ ΔΥΟ ΦΡΑΣΕΙΣ: Πρώτον, στο οικονομικό πεδίο, δραστική αναβάθμιση της παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για την ανύψωση του επιπέδου διαβίωσης για όλους – ο,τιδήποτε άλλο ευνοεί κάποιους εις βάρος κάποιων άλλων. Δεύτερον, στο κοινωνικό πεδίο, σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας στην βάση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου. Υπό την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, η κοινωνία καλείται να πάρει την τύχη της στα χέρια της μέσα από συλλογική προσπάθεια, αφήνοντας πίσω την αδιέξοδη διαμαρτυρία. Η στρατηγική αυτή περιγράφεται με περισσότερες λεπτομέρειες πιό κάτω.

5. Η ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΗ ΤΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟΤΗΤΑΣ ΠΡΟΚΥΠΤΕΙ ΑΠΟ την έμφαση στην εξωστρεφή ανάπτυξη, την γνώση και καινοτομία, την ποιότητα των προϊόντων και υπηρεσιών, την υψηλή τεχνολογία, την πράσινη οικονομία, τις υψηλού επιπέδου δημόσιες υπηρεσίες, την σύγχρονη υποδομή.

6. ΕΜΦΑΣΗ ΣΤΟ ΣΥΝΕΡΓΑΤΙΚΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΚΑΙ ΟΧΙ ΣΤΟ ΠΑΙΧΝΙΔΙ ΜΗΔΕΝΙΚΟΥ ΑΘΡΟΙΣΜΑΤΟΣ, δηλ. τον αδιέξοδο ανταγωνισμό μεταξύ κοινωνικών ομάδων. Η προσπάθεια και οι πόροι αποσκοπούν και ξοδεύονται για την αύξηση της πίτας και όχι για το μοίρασμά της. Ασφαλώς αναδιανομή θα υπάρξει, αλλά θα γίνει με τέτοιο τρόπο ώστε να μη υπονομεύει την συλλογική προσπάθεια.

7. ΑΠΑΙΤΕΙΤΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΔΡΑΣΤΙΚΗ ΑΛΛΑΓΗ ΜΟΝΤΕΛΟΥ ΑΠΟ ΤΟ ΑΚΟΛΟΥΘΟΥΜΕΝΟ ΕΩΣ ΤΩΡΑ. Περισσότερες θυσίες (από όλους), λιγότερος καταναλωτισμός, έμφαση στην παραγωγή (και όχι την κατανάλωση), έμφαση επίσης στον μακρόπνοο προγραμματισμό. Στον δημόσιο τομέα, απαιτείται νοικοκύρεμα των δημοσίων οικονομικών, φορολογική δικαιοσύνη, δραστικός περιορισμός της σπατάλης, τέλος στην πολιτική του «δώστα όλα».

8. ΒΑΣΙΚΟΙ ΠΥΛΩΝΕΣ ΤΗΣ ΟΛΗΣ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑΣ είναι η αναβαθμισμένη παιδεία, η σύγχρονη δημόσια διοίκηση, η δημοκρατική και ανοιχτή κοινωνία, η χρηστή και καταστατική διοίκηση βασισμένη σε αρχές σε όλα τα επίπεδα.

9. ΕΙΔΙΚΟΤΕΡΑ, Ο ΣΤΟΧΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΓΕΩΡΓΙΑ, που βρίσκεται αυτές τις μέρες στο επίκεντο του ενδιαφέροντος, είναι να αναβαθμισθεί ριζικά, να εξελιχθεί ποιοτικά, και να γίνει οικολογικά ευαίσθητη, προσανατολισμένη στις νέες ανάγκες και δυνατότητες των αγορών, με ενεργή συμμετοχή των αγροτών στην διαχείριση/διακίνηση του προϊόντος και πέρα από το χωράφι. Χρειάζεται η πολύπλευρη στήριξη απο την πολιτεία (τεχνικο-οικονομική ανάλυση, μάρκετινγκ, στήριξη με χαμηλότοκα, μακροπρόθεσμα δάνεια για αναδιάρθρωση καλλιεργειών στην βάση ενδελεχούς μελέτης). Αυτή είναι μόνη στρατηγική για την απαλλαγή από τα μπλόκα της (δικαιολογημένης) απελπισίας, από την σύγκρουση δίχως μέλλον.

10. ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, Η ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΘΟΔΗΓΕΙΤΑΙ ΚΑΙ ΕΜΠΝΕΕΤΑΙ ΩΣΤΕ ΕΚ ΤΩΝ ΕΝΟΝΤΩΝ να προστατέψει το περιβάλλον, να παλέψει την διαφθορά και την πελατειακή συγκρότηση στις τάξεις της, να επιβάλει την αναβάθμιση του επιπέδου της δημόσιας ζωής, να δεχτεί την πολυ-πολιτισμικότητα, να μειώσει τα τροχαία, να αναδείξει τους αξιότερους να ηγηθούν προς όφελος όλων.

11. ΟΙ ΑΛΛΑΓΕΣ ΚΑΙ ΠΡΟΣΑΡΜΟΓΕΣ ΑΥΤΕΣ ΔΕΝ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΑΝΩΔΥΝΕΣ. Για να πετύχουν απαιτείται σε βάθος κινητοποίηση της ελληνικής κοινωνίας, στην βάση ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου, όπως αναφέρθηκε. Τρεις είναι οι άξονες αυτού του κοινωνικού συμβολαίου:

- ΠΝΕΥΜΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ, η συμμετοχή όλων αναλογικά στις θυσίες, αλλά και στους καρπούς και τα οφέλη από την προσπάθεια. Ειδικότερα, ένας ρεαλιστικός στόχος είναι η αναχαίτιση της τάσης για αύξηση της ανισοκατανομής του εισοδήματος. Ενδεικτικά, επειδή τα δημόσια οικονομικά δεν αφήνουν περιθώρια, η Πολιτεία μπορεί να δώσει μία ήπια και στοχευμένη ενίσχυση στο πιό αδύνατο 20% του κοινωνικού σώματος, πρέπει να αφήσει ένα περίπου μεσαίο 50% όπως έχει, και να απαιτήσει περισσότερη φορολογική προσφορά από το εισοδηματικά ανώτερο 30%.

- ΕΥΡΕΙΕΣ ΣΥΝΑΙΝΕΣΕΙΣ. Χωρίς προκαταλήψεις ούτε καιροσκοπισμό, το ΠΑΣΟΚ οφείλει να αναζητήσει ανάμεσα στην υπόλοιπη πολιτική ηγεσία και την ελληνική κοινωνία τις ευρύτερες δυνατές δυνάμεις που, υπό την αυτοδύναμη ηγεσία του, είναι διατεθειμένες και μπορούν να συνεισφέρουν στην συλλογική προσπάθεια.

- ΣΥΝΟΛΙΚΗ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ, έτσι ώστε όλοι να γνωρίζουν ότι καλούνται να συνεισφέρουν στην κοινή προσπάθεια, και ότι δεν επωμίζονται τα βάρη του διπλανού. Αυτό θα μειώσει τον κατακερματισμό των κοινωνικών δυνάμεων, την την ένταση μεταξύ τους, και την άρνηση προσφοράς.

12. ΑΠΑΡΑΙΤΗΤΠΣ ΟΡΟΣ ΠΡΟΟΔΟΥ ΕΙΝΑΙ Η ΑΝΑΒΑΘΜΙΣΜΕΝΗ ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ ΑΠΕΝΑΝΤΙ ΣΤΗΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΗΓΕΣΙΑ. Αυτό απαιτεί με την σειρά του απτά δείγματα γραφής ότι η πολιτική ηγεσία είναι πρωτοπόρα δύναμη στην μάχη της χώρας για ένα καλύτερο αύριο, και όχι μιά κλειστή, εγωϊστική συντεχνία. Θα ήταν ίσως υπερβολικό να περιμένει κανείς κάτι σαν μείωση της βουλευτικής αποζημίωσης κατά 10% όπως έγινε στην Ιρλανδία. Η κοινωνία όμως απαιτεί μέτρα όπως μορατόριουμ στις αυξήσεις στην βουλευτική αποζημίωση όσο διαρκεί η κρίση, σαν έμπρακτο δείγμα συμμετοχής του πολιτικού κόσμου στις θυσίες, και ισχυροποίηση των θεσμών διαφάνειας μέσα στην Βουλή. Επίσης, η καθιέρωση ανώτατου χρόνου υπηρεσίας βουλευτών και υπουργών θα βοηθούσε στο άνοιγμα της πολιτικής προς την κοινωνία. Το ΠΑΣΟΚ θα μπορούσε να καθιερώσει μονομερώς έναν ακόμα πιό απαιτητικό κώδικα δεοντολογίας, ο οποίος θα εφαρμόζεται απαρέγκλιτα με ευθύνη από κοινού του προέδρου και της επιτροπής δεοντολογίας.

13. ΕΧΕΙ Η ΕΛΛΑΔΑ ΤΙΣ ΥΛΙΚΕΣ ΚΑΙ ΗΘΙΚΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΩΣΤΕ ΝΑ ΠΕΤΥΧΕΙ ΕΝΑ ΤΕΤΟΙΟ ΕΓΧΕΙΡΗΜΑ ΟΠΩΣ Η ΣΕ ΒΑΘΟΣ ΚΙΝΗΤΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ? Ασφαλέστατα ναί. Η Ελλάδα είναι μία κατά βάση πλούσια χώρα, ώστε κάποια μικρή οικονομία δεν θα πλήξει το συνολικό επίπεδο ευημερίας δραματικά. Έχει επίσης μεγάλα ηθικά και ψυχικά αποθέματα – ο κυνισμός δεν έχει διαβρώσει βαθιά το συλλογικό υποσυνείδητο (ακόμα;), και υπάρχει ακόμα αρκετή καλή θέληση, αισιοδοξία και κοινωνική αλληλεγγύη. Τα κρίσιμα σημεία κατά την γνώμη μου είναι τα τρία που αναφέρθηκαν - κοινωνικό συμβόλαιο με κοινωνική δικαιοσύνη και συνολική πρόταση, ώστε να υπάρχει σαφής και δίκαιος επιμερισμός βαρών και ωφελειών.

14. ΑΣ ΣΥΝΟΨΙΣΟΥΜΕ: Η ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΗ ΑΥΤΗ ΕΙΝΑΙ Η ΜΟΝΗ ΠΟΥ ΜΠΟΡΕΙ ΝΑ ΜΑΣ ΒΓΑΛΕΙ ΑΠΟ ΤΟ ΤΕΛΜΑ ΚΑΙ ΝΑ ΕΓΓΥΗΘΕΙ ΤΗΝ ΣΥΛΛΟΓΙΚΗ ΕΥΗΜΕΡΙΑ ΣΕ ΒΑΘΟΣ ΧΡΟΝΟΥ. Η λύση των προβλημάτων με συντεταγμένη πορεία, η οικονομική ανασυγκρότηση στην βάση της συμμετοχής όλων και της δικαιοσύνης, είναι η μόνη αξιόπιστη, λαϊκή στρατηγική για την αντιμετώπιση μιάς κρίσης που πιθανόν σηματοδοτεί την άφιξη μίας νέας εποχής.


*Σημείωση: Τα άρθρα μπορούν να βρεθούν (στα Αγγλικά) στις ιστοσελίδες:
http://www.guardian.co.uk/commentisfree/2009/feb/02/hastings-max-recession
και
http://www.guardian.co.uk/business/2009/feb/02/economics-davos-credit-crunch-banking

**Σημείωση 2: Το κείμενο αυτό είχε γραφτεί και αναρτηθεί όταν διάβασα για το βιβλίο του Αλέκου Παπαδόπουλου που πρόσφατα παρουσιάστηκε. Απ’ ό,τι διάβασα σε συνέντευξη του ίδιου του ΑΠ στα ΝΕΑ (το βιβλίο δεν το έχω διαβάσει), οι θέσεις που παρουσιάζει είναι θαραλλέες και επίσης συγγενείς με όσα γράφονται εδώ.

ΤΙ ΝΑ ΚΑΝΟΥΜΕ;

Το απερχόμενο έτος 2008 βαίνει προς το τέλος του μέσα από μία ραγδαία διαδοχή γεγονότων. Περίπου τρεις βδομάδες μετά την δολοφονία (ή μήπως απλά τραγικό θάνατο; - η Δικαιοσύνη θα αποφανθεί) Γρηγορόπουλου, έχουν γίνει εκτεταμένα επεισόδια στο κέντρο της Αθήνας και πολλών πόλεων της περιφέρειας, μεγάλες μαθητικές κινητοποιήσεις, ενώ φάνηκαν και κάποια πρώτα σημάδια δημοσιονομικής κρίσης. Όλ’ αυτά μετά από το σκάνδαλο του Βατοπεδίου που ταλάνισε την χώρα για μήνες (και θα συνεχιζόταν εάν δεν είχαν υπάρξει τα παραπάνω), και με την κυβέρνηση της ΝΔ πλήρως χρεωκοπημένη σε όλα τα επίπεδα (πολιτικό, ιδεολογικό, αλλά και ηθικό, ψυχολογικό) μετά από πενταετή θητεία σκανδάλων, διαφθοράς και πλήρους ανικανότητας.

Το 2009 φέρνει τεράστιες προκλήσεις για την χώρα. Το ερώτημα του τίτλου, διατυπωμένο πριν 90 περίπου χρόνια σε άλλες εποχές και συνθήκες, διατηρεί όμως την επικαιρότητα και αμεσότητά του. Το βάρος για την προετοιμασία σχεδίου για την ανασυγκρότηση της χώρας το επωμίζεται το ΠΑΣΟΚ που βρίσκεται πλέον σε τροχιά εξουσίας. Σε αυτήν την πορεία, θα μπορούσαν ίσως να φανούν χρήσιμες οι παρακάτω σκέψεις και προτάσεις.

Όπως διατυπώνεται και αλλού σε αυτήν την ιστοσελίδα, η ελληνική κοινωνία πάσχει (κατά την άποψη του γράφοντος) από έλλειμμα ειλικρίνειας. Υπάρχει γενικευμένη δυσαρέσκεια για την απαξίωση των θεσμών, για το έλλειμμα ανταγωνιστικότητας και την ακρίβεια, για τον κοινωνικό αποκλεισμό, για την διαφθορά. Αυτά όλα σίγουρα υπάρχουν – το έλλειμμα είλικρίνειας συνίσταται στο ότι αυτά όλα είναι σε τελική ανάλυση δημιούργημα της ίδιας της ελληνικής κοινωνίας. Χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι όλοι έχουμε το ίδιο μερτικό στην δημιουργία αυτών των καταστάσεων. Σημαίνει όμως ότι η διαμαρτυρία μόνο, χωρίς σχέδιο συλλογικής προσπάθειας, είναι διαμαρτυρία χωρίς προοπτική. Το ΠΑΣΟΚ, ηγετική και διαφωτιστική δύναμη μέσα στην ελληνική κοινωνία μιλάει με ειλικρίνεια, διατυπώνει με θάρρος δύσκολες αλήθειες: Στην πορεία ανασυγκρότησης της χώρας η κυβέρνηση είναι μόνο μπροστάρης, δίνει το σύνθημα. Η μεγάλη αλλαγή όμως θα προκύψει μόνο όταν συνολικά η κοινωνία ενστερνιστεί κάποιους στόχους και εργαστεί συλλογικά γι αυτούς. Το ΠΑΣΟΚ ήδη σκέφτεται την επόμενη μέρα, και αποφεύγει να υιοθετήσει άκριτα δράσεις και επιδιώξεις χωρίς προοπτική. Όντας εξουσία, προχωράει με τόλμη, αποφασιστικότητα και σχέδιο σε ριζικές τομές.

Το ΠΑΣΟΚ απευθύνεται στην νεολαία. Είναι κατανοητή σε μεγάλο βαθμό η οργή της. Είναι ασφαλώς κατανοητή, και πολύ ευγενική θα έλεγα, η αλληλεγγύη και διαμαρτυρία για το αδικοχαμένο συμμαθητή. Δεν ξεχνάμε επίσης το σημερινό έλλειμμα δημοκρατίας, την αδιαφάνεια και αυταρχισμό της ΕΛΑΣ. Δεν ξεχνάμε και τον ιστορικό ρόλο των δυνάμεων ασφαλείας στην καταπίεση του λαϊκού κινήματος. Επίσης, οι κοινωνικές συνθήκες που αντιμετωπίζει η νεολαία είναι δυσμενείς. Και ανεργία των νέων υπάρχει, και κοινωνικός αποκλεισμός υπάρχει, με την κοινωνική ανέλιξη να συναρτάται σε κάποιο βαθμό από γνωριμίες, και απαξίωση των (υπερβολικών ίσως;) πτυχίων. Οι νέοι των 700 ευρώ (αν είναι τυχεροί) καλούνται να υποστηρίξουν μία γηράζουσα κοινωνία της οποίας τα ψηλότερα πατώματα έχουν κατοχυρώσει τα μισθολογικά και συνταξιοδοτικά τους πλεονεκτήματα, ενώ αυτοί δουλεύουν με μίνιμουμ αποδοχών και κοινωνικών παροχών. Οι νέοι είναι επίσης δέκτες της γενικευμένης δυσφορίας μίας κοινωνίας που δεν μπορεί πλέον να στηρίξει το καταναλωτικό πρότυπο που έχει συνηθίσει μέχρι τώρα. Οι νέοι δυσφορούν για την κατάσταση στις πόλεις, που ασφυκτιούν από τον συνωστισμό και την έλλειψη χώρων αναψυχής. Και τέλος, και εξίσου σημαντικό, οι νέοι δυσφορούν υπό το βάρος ενός σκουριασμένου, ξεπερασμένου, και καταπιεστικού σχολείου. Το μήνυμα της νεολαίας ελήφθη, και οδηγεί σε σαφείς προτάσεις πολιτικής που διατυπώνονται παρακάτω.

Η αντίδρασή της νεολαίας είναι σε κάποιο βαθμό κατανοητή. Σε κάποιο βαθμό όμως, όχι πλήρως. Θα πρέπει να γίνει σαφές στην νεολαία πως τώρα πρέπει να επιστρέψει στα σχολειά της. Το καλύτερο σχολείο είναι το ανοιχτό σχολείο, όπως με θάρρος είπε στην Βουλή ο Ευάγγελος Βενιζέλος. Ή, για να το πούμε αλλιώς, όταν η νεολαία απαξιώνει με τις ενέργειές της το σχολείο της, πριονίζει το κλαδί στο οποίο κάθεται επάνω. Κι αυτό για τουλάχιστον δύο λόγους. Το μέλλον της Ελλάδας, μίας μικρής χώρας χωρίς μεγάλες πλουτοπαραγωγικές πηγές, είναι στο ανθρώπινο κεφάλαιο. Η γνώση και η καινοτομία είναι ο μεγάλος σύμμαχος της νέας γενιάς, και η μεγάλη ελπίδα της χώρας. Επιπλέον, η παιδεία ήταν ανέκαθεν το κυρίως όχημα κοινωνικής κινητικότητας – το μέσο (με την καλή έννοια) με το οποίο ο νέος/α τής χαμηλής οικονομικής τάξης μπορούσε, αν είχε τις ικανότητες, να ανελιχθεί οικονομικά και κοινωνικά. Έδινε μία διέξοδο δηλαδή, τουλάχιστον στα ικανότερα τμήματα της νεολαίας. Αυτό ισχύει ακόμα, αν και ίσως όχι στον ίδιο βαθμό όπως παλιότερα. Πάντως το σχολείο εξακολουθεί να παραμένει το κυριότερο όχημα, ή μέσο αν προτιμάτε, κοινωνικής ανέλιξης. Και βέβαια, αυτόν το ρόλο τον έχει κυρίως το δημόσιο σχολείο, το οποίο και κλείνει περισσότερο από τις καταλήψεις, γιατί στο ιδιωτικό σχολείο δεν φοιτούν οι κοινωνικά αποκλεισμένοι.

Υπ’ αυτήν την έννοια, κάθε περαιτέρω κατάληψη ή ενέργεια που απαξιώνει το σχολείο στρέφεται πρώτ΄απ’ όλα ενάντια στα συμφέροντα της ίδιας της νεολαίας και ιδιαίτερα του λιγότερο προνομιούχου τμήματός της. Και στρέφεται βέβαια και ενάντια στο μέλλον αυτής της χώρας. Το ίδιο και η βία, η οποία σε τίποτα δεν βελτιώνει τις προοπτικές της νεολαίας. Το αντίθετο μάλιστα. Εάν κάποια από τα μαγαζιά που λεηλατήθηκαν καταστραφούν οικονομικά, αυτό θα σημάνει χάσιμο θέσεων εργασίας για την ίδια την νεολαία. Και βέβαια, το μήνυμα που εκπέμπεται προς τους εκπαιδευτικούς έιναι να σταματήσουν και αυτοί κάθε ενέργεια, όπως η προγραμματισμένη απεργία για τις 7/1, που απαξιώνει περαιτέρω την παιδεία.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, το μήνυμα προς την νεολαία είναι, ή πρέπει να είναι, τριπλό:
(α) Το μήνυμά σας ελήφθη. Ως κόμμα εξουσίας, το ΠΑΣΟΚ θα προχωρήσει τάχιστα στις εξής τομές:
- Εκ βάθρων αναδιάρθρωση, εκδημοκρατισμός και εκσυγχρονισμός της ΕΛΑΣ όπως εξειδικεύεται σε άλλη καταχώρηση σε αυτή την ιστοσελίδα. Ανάδειξη από τώρα της ανασυγκρότησης της ΕΛΑΣ ως κορυφαίου πολιτικού ζητήματος.
- Εκ βάθρων εκσυχρονισμός της δευτεροβάθμιας παιδείας, πάλι σύμφωνα με όσα αναφέρονται σε άλλη καταχώρηση σε αυτή την ιστοσελίδα. Οι βασικοί πυλώνες θα είναι η κατάργηση του ακαδημαϊκού μαξιμαλισμού και η σύνδεση της σχολικής ύλης περισσότερο με τις ανάγκες και τις παραστάσεις τη σύγχρονης νεολαίας, η εισαγωγή μαθημάτων περιβάλλοντος, αγωγής του πολίτη και κυκλοφοριακής αγωγής ως πρωτευόντων, η μείωση της δουλειάς στο σπίτι, η μείωση της αποστήθισης και αύξηση της κριτικής γνώσης με σχολικές βιβλιοθήκες και εργασίες ανά μάθημα, η κατάργηση των αρχαίων από το πρωτότυπο ως γενικού μαθήματος και η εισαγωγή μαθήματος αρχαίας και παγκόσμιας γραμματείας από μετάφραση, η εισαγωγή μαθημάτων τέχνης (μουσικής, χορού, θεάτρου) και σκακιού. Εισαγωγή του θεσμού των μαθημάτων επιλογής ανάλογα με την ζήτηση και την προσφορά (ανάλογα με τις κλίσεις των μαθητών και την διαθεσιμότητα προσωπικού, δηλαδή όχι ομοιομορφία ανά την επικράτεια), και η κατοχύρωση μονάδων του απολυτηρίου από τα μαθήματα επιλογής, και τους διασχολικούς αθλητικούς, καλλιτεχνικούς και χορωδιακούς διαγωνισμούς. Εισαγωγή της ελληνικής εκδοχής του «El Sistema» (βλ. σχετική καταχώρηση) στο πρωτοβάθμιο και δευτεροβάθμιο σχολείο, και ενεργή σύνδεσή του με το αναλυτικό πρόγραμμα. Μετατροπή του τελευταίου χρόνου του Λυκείου σε προπανεπιστημιακό έτος, με συνολική κατάργηση των γενικών μαθημάτων. Θεσπίζεται η αρχή της συνυπευθυνότητας κράτους-μαθητή στον επαγγελματικό προσανατολισμό: Το κράτος παρέχει έγκυρη πληροφόρηση όσον αφορά τις επαγγελματικές δυνατότητες και ο μαθητής/τρια, με την συνδρομή των σχολικών συμβούλουν, ελεύθερα και υπεύθυνα αποφασίζει. Δια βίου επιμόρφωση/ενημέρωση του διδακτικού προσωπικού πάνω στις νέες προοπτικές.
- Ενεργή προώθηση της αντζέντας για ανάπτυξη με κοινωνική δικαιοσύνη και για διαφάνεια στον δημόσιο βίο σύμφωνα πάλι με όσα αναλύονται παρακάτω και σε άλλες καταχωρίσεις.

(β) Το δεύτερο κομμάτι του μηνύματος προς την νεολαία πρέπει να είναι η αισιοδοξία. Όχι ότι προβλήματα, και σοβαρότατα μάλιστα, δεν υπάρχουν. Αλλά προβλήματα και προκλήσεις υπήρχαν και υπάρχουν πάντα, και ήταν και δυσκολότερα σε άλλες εποχές. Π.χ., οι γενιές του 21, των εργατών του Κιλελέρ, της αντίστασης, του μετεμφυλιακού κράτους, αντιμετώπισαν δυσκολίες που οι τωρινές γενιές δεν θα ήθελαν να ζήσουν. Όμως δεν λύγισαν. Και όχι μόνον δεν λύγισαν, αλλά και δημιούργησαν σε λιγότερο από δύο αιώνες, και μέσα από αντίξοες συνθήκες, ένα κράτος εκ του μη όντος, ένα κράτος που έφτασε να είναι πλούσιο, από τα πιό αναπτυγμένα του πλανήτη, μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της ευρωζώνης, και με δείκτες γενικότερης κοινωνικής ανάπτυξης που το κατατάσσουν συνήθως μέσα στα πρώτα 25 του πλανήτη, ένα κράτος το οποίο, τελικά, και παρ’ όλες του τις αδυναμίες, μας κάνει περήφανους. (Και για να το καλαμπουρίσουμε και λίγο, θα μπορούσε κανείς να πει πως εμείς οι Έλληνες διαπρέπουμε όταν δεν υπάρχει πλέον ελπίδα – βλέπε και Ολυμπιάδα 04, που έγινε τέλεια ενώ όλοι προδιέγραφαν πλήρη αποτυχία.) Φυσικά, αδυναμίες και περθώρια βελτίωσης πάντα υπάρχουν, αλλά η θέση παραμένει αξιοζήλευτη. Όπως λοιπόν μπόρεσαν αυτές οι γενιές, έτσι θα μπορέσουμε κι εμείς. Ένα μόνο μπορεί να είναι το σύνθημά μας, το «άμες δε γ’ εσόμεθα πολλώ κάρρονες», εμείς βέβαια θα γίνουμε πολύ καλύτεροι, των αρχαίων Σπαρτιατών – χωρίς, τονίζω πάντα, να υποτιμάμε τις δυσκολίες. Νομίζω πως το μήνυμά μας προς την νεολαία πρέπει να εστιάζεται στις λύσεις, όχι τα προβλήματα. Όσοι τονίζουν περισσότερο τα προβλήματα και καλλιεργούν υπόγεια την απαισιοδοξία και την εσωστρέφεια προσφέρουν κακές υπηρεσίες στην νεολαία και τον τόπο.

(γ) Για όλους αυτούς τους λόγους, το ΠΑΣΟΚ καλεί την νεολαία να σταματήσει αμέσως τις καταλήψεις και να επιστρέψει στα σχολεία της, και στα καθήκοντά της. Την καλεί επίσης να απέχει από την βία. Το μήνυμα του ΠΑΣΟΚ (πρέπει να) είναι: Οι απόψεις σας ακούγονται, δεν εισακούγονται όλες, όμως είναι καταλύτες αποφάσεων. Η υπεύθυνη πολιτική ηγεσία του αύριο, δηλαδή η ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, σας άκουσε και θα κάνει το καθήκον της, το ίδιο τώρα καλείσθε να κάνετε κι εσείς.

Το ΠΑΣΟΚ βεβαίως απευθύνεται και συνολικά στην κοινωνία η οποία αγωνιά κάτω από το βάρος της επερχόμενης δημοσιονομικής κρίσης, των εντεινόμενων οικονομικών ανισοτήτων, της διαφθοράς και της απαξίωσης των θεσμών. Το μήνυμα πρέπει να είναι στο ίδιο πνεύμα. ΜΑΖΙ στον δύσκολο και υπεύθυνο δρόμο που θα βάλει την χώρα σε πορεία ανασυγκρότησης. Κάποιες σκέψεις και προτάσεις εξειδικεύονται ως εξής ανά τομέα.

Στον οικονομικό τομέα, επιφανειακά τουλάχιστον, η χώρα δεν δείχνει να αντιμετωπίζει κρίση ίδιας υφής και έκτασης με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες και τις ΗΠΑ. Αντιμετωπίζει όμως πρόβλημα υπερχρέωσης τόσο του δημόσιου όσο και του προσωπικού τομέα (νοικοκυριά), και συνολικά εξωτερικής υπερχρέωσης της χώρας. Έχω διατυπώσει την άποψη σε άλλη καταχώριση ότι η εξωτερική υπερχρέωση μπορεί να είναι η θεμελιώδης αιτία της ακρίβειας και (η άλλη όψη του νομίσματος) της καθήλωσης των πραγματικών εισοδημάτων. Το θέμα είναι ότι η δημόσια υπερχρέωση και το εξωτερικό χρέος συνδέονται (εξωτερικό χρέος = σύνολο του χρέους όλων των τομέων της οικονομίας). Επίσης, μπορεί κανείς να υποστηρίξει ότι η πρόσφατη κρίση χτύπησε οικονομίες (ΗΠΑ, Βρετανία) με μεγάλο εξωτερικό χρέος. Αυτές οι δύο θέσεις με οδηγούν προσωπικά (και ως επαγγελματία οικονομολόγο, αν θέλετε) στο συμπέρασμα ότι κάποιες οικονομίες, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, έχουν φτάσει σε αδιέξοδο. Ο τρόπος ανάπτυξής τους, βασισμένος στην ενίσχυση της κατανάλωσης και όχι της παραγωγής, δείχνει πλέον να φτάνει στα όριά του, καθώς οδηγεί σε κατανάλωση πέρα από τις παραγωγικές δυνατότητες της χώρας, αύξηση τιμών, μείωση ανταγωνιστικότητας, και τελικά, μείωση πραγματικών εισοδημάτων και εξωτερικά ελλείμματα. (Αυτές όλες οι θέσεις είναι σε ένα επίπεδο αυτονόητες, σε ένα άλλο όμως επιπεδο μάλλον ρηξικέλευθες.) Για όλους αυτούς τους λόγους, πιστεύω πως απαιτείται επειγόντως δημοσιονομική εξυγίανση, μείωση του καταναλωτισμού, και ενίσχυση της παραγωγικής βάσης της χώρας. (Για όλ’ αυτά γράφω πιο αναλυτικά αλλού.) Όλ’αυτά συνεπάγονται θυσίες. Θυσίες οι οποίες, σε μία εν τέλει πλούσια χώρα (δες πιο πάνω), δεν είναι και τόσο επαχθείς για την μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας. Δεν μπορώ να πιστέψω πως κάποια οικονομία της τάξης του 10% (ας πούμε) είναι επαχθής. Μπορούμε σχεδόν όλοι να μειώσουμε κατά ένα πιάτο το Χριστουγεννιάτικο τραπέζι ή να φορέσουμε ένα ρούχο ένα εξάμηνο περισσότερο χωρίς πρόβλημα – για τέτοιες θυσίες μιλάμε. Η ελληνική κοινωνία έχει και τις υλικές και τις ηθικές δυνάμεις για να αντέξει κάτι τέτοιο. Το μόνο πρόβλημα είναι ότι ο κάθε ένας και μία θα λέει γιατί να την πληρώσω εγώ και όχι ο πλουσιότερος διπλανός, ή γιατί ο διπλανός ξεφεύγει, κλπ. Για να γίνει λοιπόν αυτό χρειάζονται δύο βασικά πράγματα: Πρώτον, ειλικρίνεια από μέρους της πολιτικής ηγεσίας, σε βάθος κινητοποίηση της κοινωνίας (δες σχετική καταχώρηση) και ευρείες συναινέσεις. Και δεύτερον, η υπόσχεση ότι οι θυσίες θα γίνουν σε πνεύμα κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ο πρώτος λοιπόν άξονας πολιτικής είναι η οικονομική (δημοσιονομική και ευρύτερη) εξυγίανση με κοινωνική δικαιοσύνη. Συγκεκριμένα, προτείνεται η μετατροπή της φορολογίας έτσι ώστε τα αδύναμα οικονομικά στρώματα (ένα μικρό τμήμα, ας πούμε κάτι σαν 10 ή 20%, με στοχευμένο τρόπο) να λάβουν ενισχύσεις, ο μεσαίος χώρος να παραμείνει λίγο-πολύ ως έχει, και το ανώτερο εισοδηματικά τρίτο να επωμιστεί μεγαλύτερα βάρη με προοδευτικοποίηση της φορολογίας εισοδήματος ακινήτων για τα μεγάλα εν χρήσει ακίνητα και τα μεγάλα εισοδήματα, και με κλείσιμο παραθύρων όπως το αφορολόγητο των μερισμάτων. (Προτείνεται τα επενδυόμενα κέρδη να είναι αφορολόγητα, και τα μερίσματα και τα κέρδη από κεφαλαιοποίηση να φορολογούνται κανονικά.) Επίσης περιορίζεται δραστικά η φοροδιαφυγή, που δημιουργεί και ελλείμματα και έχει κοινωνικά άδικο χαρακτήρα, με συνδυασμό ενημερωτικής καμπάνιας και καταστολής. Αλλά πρέπει πρωτίστως να γίνει σαφές πως περιθώρια για πολιτικές τύπου δώσ’ τα όλα δεν υπάρχουν. Παράλληλα με την αύξηση των εσόδων, περιορίζονται δραστικά οι σπατάλες, έτσι ώστε να μειωθούν αποφασιστικά και γρήγορα τα κρατικά ελλείμματα που απειλούν να μας τινάξουν στον αέρα. (Ειρήσθω εν παρόδω πως ανάγκη να καλέσουμε εμείς από μόνοι μας το ΔΝΤ ή την ευρωπαϊκή επιτήρηση δεν έχουμε. Εάν τέτοιες καταστάσεις μας προκύψουν, θα συμμορφωθούμε, εάν όμως δεν προκύψουν, τότε μπορούμε να πάρουμε μόνοι μας τις δύσκολες αποφάσεις.)

Ο δεύτερος άξονας είναι οι ευρείες συναινέσεις υπό την αυτοδύναμη ηγεσία του ΠΑΣΟΚ. Είναι σαφές, όπως εξηγώ και αλλού, πως κοινωνική στήριξη για δύσκολες πολιτικές στην οικονομία και την παιδεία, και για την αντιμετώπιση φαινομένων όπως η διαφθορά και η υποβάθμιση των θεσμών, δεν μπορεί να έχει οποιαδήποτε κυβέρνηση από μόνη της, με ένα ποσοστό του 40-κάτι% και κοινοβουλευτική πλειοψηφία λίγων εδρών (και αν). Και την υπόλοιπη κοινωνία απέναντι, αν όχι στους δρόμους. Υπό την έννοια αυτή, οι προτάσεις που ακούστηκαν τις τελευταίες μέρες για συνεργασίες δεν αξιολογήθηκαν επαρκώς. Ασφαλώς και δεν είναι δυνατή η συγκυβέρνηση με την πλήρως κατισχυμένη ΝΔ. Όμως είναι δυνατή η συνεργασία με κάποιες άφθαρτες προσωπικότητες διαφόρων χώρων, του συντηρητικού και μεσαίου χώρου συμπεριλαμβανομένου. Επίσης δεν είναι δυνατή η προγραμματική συνεργασία με την αριστερά, μία συνεργασία η οποία όταν και από όπου προτείνεται (και από το ΠΑΣΟΚ) έχει οπορτουνιστικό χαρακτήρα και δεν πείθει την κοινωνία. (Τεράστια ερωτήματα εγείρονται και με την θέση του ΣΥΝ ότι ο αγώνας τώρα συνεχίζεται στα σχολεία. Άλλο να προσπαθείς να προσεγγίσεις και να δώσεις φωνή στους νέους, και άλλο να τους προτρέπεις σε περαιτέρω «αγώνες».) Μπορούν όμως κάλλιστα κάποιες μεμονωμένες προσωπικότητες της αριστεράς να συνεργαστούν με το ΠΑΣΟΚ, όπως και κάποιοι ανεξάρτητοι. Το κριτήριο για την συμμετοχή προσωπικοτήτων του ευρύτερου μεσαίου χώρου στην κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ θα είναι πάντα η εντιμότητα και η τεχνοκρατική κατάρτιση. Και βέβαια, ας τονιστεί κατηγορηματικά, υπό την ηγεσία του ΠΑΣΟΚ και του προέδρου του Γ. Παπανδρέου, ενός ΠΑΣΟΚ που «κατεβαίνει» στις εκλογές με διακηρυγμένο και σαφή στόχο την αυτοδυναμία, την οποία και πετυχαίνει. Κάτι σαν την στρατηγική Ομπάμα δηλαδή, ο οποίος σωστά διέγνωσε ότι τα οξυμένα κοινωνικά προβλήματα απαιτούν ένα μίνιμουμ κοινωνικής συναίνεσης για να αντιμετωπιστούν, και ότι η ευρύτερη κοινωνία, η μη ανήκουσα σε κάποιο στενό κομματικό πυρήνα, αντιμετωπίζει με καχυποψία την ποδοσφαιρικού τύπου αναμέτρηση μεταξύ των περιχαρακωμένων κομματικών στρατιών, παρά την οποιαδήποτε πολιτική της τοποθέτηση. Ευρείες συναινέσεις υπό την αυτοδύναμη ηγεσία του ΠΑΣΟΚ, ιδού το ζητούμενο.

΄Ενας τρίτος άξονας πολιτικής είναι η αναβάθμιση των θεσμών, η διαφάνεια, η πάλη εναντίον της διαφθοράς, η ανοιχτή κοινωνία, και η καταστατική διακυβέρνηση. Πάνω σε όλα αυτά τα ζητήματα έχω γράψει εκτενώς αλλού, και δεν θα επεκταθώ εδώ. Οι ίδιες αρχές διέπουν και αυτά τα ζητήματα, και πάνω απ’ όλα οι αρχές της υπευθυνότητας και της συνυπευθυνότητας. (Υπ’ αυτήν την έννοια, είναι ακατανόητες και η απεργία των εκπαιδευτικών στις αρχές του νέου έτους, και η απεργία της ΓΣΕΕ/ΑΔΕΔΥ μέσα στην πρώτη και καυτή εβδομάδα των επεισοδίων, όπως και η έλλειψη καταδίκης των ενεργειών αυτών από το ΠΑΣΟΚ. Άλλο να θέλεις να απαλλαγεί ο τόπος από την χειρότερη κυβέρνηση της μεταπολίτευσης, και άλλο να θέλεις να διαλύσεις το σύμπαν για να το πετύχεις.)

Ας το ξαναπούμε. Το ΠΑΣΟΚ είναι ηγετική και διαφωτιστική δύναμη μέσα στην κοινωνία, και αντιμετωπίζει με ευθύνη τις προκλήσεις της επερχόμενης κυβερνητικής του θητείας. Μιλώντας με γλώσσα ειλικρίνειας, χτίζοντας ευρείες συναινέσεις υπό την ηγεσία του, παίρνοντας τις απαραίτητες δύσκολες αποφάσεις, και πραγματοποιώντας αποφασιστικές και ριζικές τομές ως κυβέρνηση, μπορεί να εμπνεύσει την συλλογική προσπάθεια που θα βάλει την χώρα σε πορεία ανασυγκρότησης.

Το τριαντάφυλλο

Προχτές το βράδυ, σε κάποιο δελτίο ενός απο τα κανάλια, είδαμε το εξής περιστατικό. Ο χώρος ήταν η είσοδος κάποιου αστυνομικού τμήματος που δεχόταν «πολιορκία» από μαθητές κατά την χτεσινή 6η (;) μέρα των εξεγέρσεων (ή όπως αλλιώς τις πει κανείς). (Άκου τώρα εκφράσεις, «πολιορκία», λες και οι μαθητές είναι τα στίφη του Αττίλα, όχι παιδιά 15 και 16 χρονών, τα δικά μας παιδιά δηλαδή – και όχι βεβαίως τα γαλάζια του κ. Πολύδωρα. Αλλά τέτοιες εκφράσεις σκαρφίζονται τα Μέσα Μαζικής Πλύσης Εγκεφάλου για να τρομάξουν τους «νοικοκυραίους».)

Ενώ λοιπόν οι συγκεντρωμένοι μαθητές και μαθήτριες φώναζαν (και πετούσαν και πέτρες), μία μαθήτρια ανεβαίνει στην είσοδο του τμήματος και προσφέρει στον επικεφαλής αξιωματικό ένα κόκκινο τριαντάφυλλο. Χειρονομία αγάπης αλλά και βέβαια ειρωνίας. Διττή και αμφίσημη, όπως διττές και αμφίσημες είναι σχεδόν όλες μας οι πράξεις, σκέψεις, συναισθήματα, όλη σχεδόν η ανθρώπινη ψυχή. Και επίσης χειρονομία «αυτεπίγνωσης», όπως θα έλεγαν οι μεταμοντερνιστές και άλλοι, γιατί παραπέμπει συνειδητά, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, στα παιδιά των λουλουδιών του Μάη του 68, στον Τζων Λέννον που έβαζε γαρύφαλλα στις κάννες των όπλων, αλλά και στον «άνθρωπο με το γαρύφαλλο» Νίκο Μπελογιάννη, κά. Αλλά πάντως, χειρονομία συμφιλίωσης – το τριαντάφυλλο δεν απειλεί.

Έπρεπε να δει κανείς τα μούτρα του κ. Αξιωματικού. Τον θυμό και την τσαντίλα του. Αν τον έπιανες από την μύτη θα έσκαγε. Αυτό που αναμφίβολα θα ήθελε ήταν να σπάσει στο ξύλο την μαθήτρια, από την οποία βέβαια δεν δέχτηκε το τριαντάφυλλο. Ούτε καν της μίλησε. (Ελπίζουμε ότι δεν του πέρασε από το μυαλό να την πυροβολήσει.) Το δέχτηκε τέλος με την παρέμβαση κάποιου άλλου για να λήξει το θέμα και να αποχωρήσει η μαθήτρια.

Το περιστατικό θα ήταν μόνο γραφικό αν δεν ήταν χαρακτηριστικό κάποιας νοοτροπίας στην Ελληνική Αστυνομία. Ο αξιωματικός ένιωσε απειλημένος από την ειρηνική, έστω και ειρωνική, χειρονομία ενός παιδιού. Δημιούργησε, ή δέχτηκε τέλος πάντων να μπει, σε θέση αντιπαλότητας («βεντέτας» κατά την χυδαία έκφραση των ΜΜΠΕ) με ένα δεκαεξάχρονο παιδί – που θα μπορούσε να ήταν παιδί του. Τι εννούμε με το ότι δεν έπρεπε να μπεί σε θέση αντιπαλότητας; Ότι έπρεπε να σπάσει στο ξύλο το παιδί ή να το καταπιέσει με άλλο αυταρχικό τρόπο ώστε να μην τον αμφισβητήσει; Όχι, το ακριβώς αντίθετο! Να δεχτεί το θυμό της κοπέλας και των άλλων παιδιών, αλλά με τρόπο κατευναστικό, διαλεκτικό, που να δείχνει ότι αυτός, ως μεγαλύτερος και ισχυρότερος, δεν απειλείται, ότι μπορεί να δεχτεί τον θυμό των άλλων ακόμα κι όταν αυτός ο θυμός τον προσβάλλει, τον θίγει, τον προκαλεί. Ότι δεν συμφωνεί με αυτό τον θυμό, αλλά μπορεί να τον καταλάβει (δεδομένων των περιστάσεων) και ότι τέλος πάντων μπορεί να τον ανεχτεί όταν δεν ξεπερνάει κάποια όρια.

Αυτά έπρεπε να κάνει ο αξιωματικός, και το κάθε όργανο της τάξης. Να τα εξηγούν αυτά με νηφάλιο, διαλεκτικό και κατευναστικό τρόπο, στην μαθήτρια, στους συγκεντρωμένους μαθητές, και στον κάθε νέο που συναντούν μπραστά τους. Να εξηγούν ότι και αυτοί αισθάνονται πληγωμένοι και αγανακτισμένοι όταν τους λοιδωρούν και πετροβολούν όταν πηγαίνουν να κάνουν την δουλειά τους. Πως θα αισθανόταν άραγε ο κάθε ένας εργαζόμενος, θα μπορούσαν να πουν, εάν τον έβριζαν και πετροβολούσαν καθημερινά (όπως είπε ο κατηγορούμενος ειδικός φρουρός – και τον πιστεύω απόλυτα, μόνο που τα χάλασε μετά με τις απίστευτες χυδαιολογίες που του σφύριξε ο Κούγιας να βάλει στο υπόμνημά του, και ο οποίες ήδη τον φέρνουν σε ακόμα δεινότερη θέση.) Θα μπορούσαν βέβαια να λένε επίσης στους μαθητές ότι η δουλειά τους είναι στο σχολείο, ότι μόνο η παιδεία και το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι ικανά να εξασφαλίσουν ένα καλύτερο μέλλον στην Ελλάδα, και μία καλύτερη προοπτική στην «γενιά των 700 ευρώ». Αλλά εδώ δεν μπορούν να πουν τα βασικά, για παιδεία θα μιλάμε; Και βέβαια, η αναχρονιστική και καταπιεστική παιδεία, όπως λέμε και αλλού, μπορεί να είναι ένα από τα βασικά ζητήματα που βγάζουν τους μαθητές στον δρόμο. (Αλλά το «γιατί» των νεανικών εξεγέρσεων δεν είναι ακριβώς το θέμα μας εδώ.)

Τέτοια θα μπορούσαν να λένε οι αστυνομικοί. Κι επίσης ότι αυτοί δεν απειλούν κανένα, ότι η μόνη τους δουλειά είναι η προστασία από κουκουλοφόρους καταστροφείς και κάθε λογής στοιχεία του κοινού ποινικού δικαίου. Αλλά αυτό βεβαίως δεν θα ήταν και τόσο πιστευτό από μία κοινωνία που ξέρει ότι η αστυνομία έχει σκοτώσει 14 άτομα από το 81 και μετά, χωρίς να έχει ποτέ τιμωρηθεί κανείς. (Σημείωση: Τον αριθμό τον μεταφέρω με επιφύλαξη.) Αλλά πάντως καλό είναι να μπαίνει σαν ουμανιστικός στόχος μία Αστυνομία που δουλεύει με την κοινωνία για την κοινωνία, μία αστυνομία συνεπών και καλά εκπαιδευμένων επαγγελματιών. Ασκημένων και εκπαιδευμένων τόσο στις τεχνικές της αστυνόμευσης, όσο και στο να κυριαρχούν τα συναισθήματά τους, επαγγελματιών που γνωρίζουν ότι στον δρόμο δεν ενεργούν ως φτηνο-νταήδες της γειτονιάς αλλά ως υπεύθυνα κρατικά όργανα. Που γνωρίζουν να διαλέγονται με την κοινωνία ως αναπόσπαστο κομμάτι της (και ως παιδιά του λαού και οι ίδιοι, τελικά).

Προτάσεις πολιτικής

Το βασικότερο μέλημα πρέπει να είναι η εκ βάθρων αναδιοργάνωση της ΕΛΑΣ στην βάση επαγγελματισμού, συνεχούς εκπαίδευσης και αξιολόγησης, και αξιοκρατίας. Τέλος οι προαγωγές και επιλογές με βάση τα «χαρτάκια» που δημιουργούν μία αστυνομία μπουλούκι. Τέλος ο κομματισμός, ή είσαι ικανός να αστυνομεύσεις, και να διοικήσεις, ή όχι. Προστασία και των ευσυνείδητων αστυνομικών οργάνων, που, θέλω να πιστεύω, είναι η μεγάλη πλειοψηφία και που καλούνται να κάνουν την δουλειά τους υπό αντίξοες συνθήκες, αλλά και του πολίτη από την αυθαιρεσία και τον αυταρχισμό. Αστυνομία δημοκρατική, που διαλέγεται και συνεργάζεται με την κοινωνία προς αμοιβαίο όφελος.

Πιό συγκεκριμένα:

- Επανεξέταση του θέματος του οπλισμού των αστυνομικών δυνάμεων – δραστικός περιορισμός του δικαιώματος οπλοφορίας, ανάλογα με το πρόσωπο (μετά από εξαντλητική εκπαίδευση και εξέταση, επιχειρησιακή και ψυχολογική), τον τόπο (π.χ., δεν οπλοφορείς σε απλή περιπολία στην γειτονιά), και με βάση το επιχειρησιακό σχέδιο (δες παρακάτω).

- Στρατηγική συνεργασία με τις Βρετανικές αστυνομικές αρχές που έχουν πολύχρονη εμπειρία στην συνεργασία με την κοινωνία («κοινότητα» το λένε εκεί) – παρά την μελανή κηλίδα της υπόθεσης Ντε Μενέζες – για καλύτερη, αποτελεσματικότερη, και κυρίως, δημοκρατικότερη, αστυνόμευση.

- Πλήρης αναδιοργάνωση, με την βοήθεια και υποστήριξη των Βρετανών, της οργάνωσης, μεθόδων, πρακτικών, και υλικοτεχνικής υποδομής της ΕΛΑΣ.

- Διαβίου εκπαίδευση και αξιολόγηση – επαγγελματική ανέλιξη αυστηρά με βάση την επαγγελματική κατάρτιση και ικανότητα.

- Εκπαίδευση που έχει ως στόχο όχι μόνο την επιχειρησιακή ικανότητα, αλλά και την ικανότητα του να διαλέγονται ειρηνικά και αποτελεσματικά με την κοινωνία. Εκπαίδευση και στην ψυχολογική, όχι μόνο επιχειρησιακή, διαχείριση καταστάσεων και κρίσεων.

- Εμπέδωση αισθήματος ότι το αστυνομικό όργανο είναι συνειδητός επαγγελματίας και υπεύθυνος κρατικός λειτουργός, στην υπηρεσία της δημοκρατίας, της κοινωνίας και του (φορολογούμενου) πολίτη – όπως όλοι οι κρατικοί λειτουργοί. Διαλέγεται ειρηνικά και κατευναστικά με την κοινωνία, χωρίς να μπαίνει σε θέση αντιπαλότητας (χωρίς να «ξεσυνερίζεται» τον κάθε ένα – και δυστυχώς θα υπάρξουν αρκετοί – που προκαλεί έτσι για την πρόκληση).

- Μέτρα ώστε να βγει η ΕΛΑΣ τελείως έξω από το κομματικό παιχνίδι. Υπηρεσιακά συμβούλια για τις κρίσεις ακόμα και της ηγεσίας με βάση σαφή κριτήρια κατάρτισης, ικανότητας και αρτιότητας – συμβούλια στα οποία η πολιτική ηγεσία θα έχει την μειοψηφία ακόμα και στις κρίσεις της ηγεσίας, κατά το πρότυπο του αυτοδιοίκητου των δικαστηρίων (το οποίο επαναφέρεται).

- Εισαγωγή αποφοίτων των Παν/μίων κατευθείαν στις τάξεις των αξιωματικών και ταχύρυθμη εκπαίδευσή τους στο αντικείμενο μέσα στο Σώμα.

- Κατακόρυφη αύξηση της ειρηνικής παρουσίας της αστυνομίας στον δρόμο και την γειτονιά – η οποία είναι απαραίτητη για την αποτροπή επεισοδίων και έκρυθμων καταστάσεων. Οι απαιτούμενοι ανθρώπινοι πόροι μπορούν να εξευρεθούν με τα εξής δύο μέτρα:

- Δραστική μείωση των πόστων «φύλαξης υψηλών προσώπων», κυρίως του ιδιωτικού τομέα (ο ιδιωτικός τομέας έχει την ευθύνη και τα μέσα να αυτοπροφυλάσσεται), και ευθέως ανάλογη αύξηση της παρουσίας της αστυνομίας στον δρόμο και την γειτονιά.

- Επίσης, την διεκπεραίωση με το κοινό όσον αφορά τα διαβατήρια την αναλαμβάνουν τα ΚΕΠ των δήμων. (Την έκδοση την συνεχίζει η ΕΛΑΣ κεντρικά). Αυτό επίσης απελευθερώνει δυνάμεις που πάνε όχι σε άλλα γραφεία, αλλά στο βγαίνουν στον δρόμο. Επίσης, στο ίδιο πνεύμα, η συναλλαγή με το κοινό αναφορικά με τις Αστυνομικές Ταυτότητες μεταφέρεται στα ΚΕΠ.

- Εκπόνηση ΑΝΑΛΥΤΙΚΟΤΑΤΟΥ επιχειρησιακού σχεδίου (ή βελτίωση και συμπλήρωση του υπάρχοντος) που καλύπτει με μεγάλη λεπτομέρεια από το πότε φέρεις όπλο (για όσους και όταν φέρουν), πως και υπό ποιές περιστάσεις το χρησιμοποιείς, πως διαχειρίζεσαι καταστάσεις και κρίσεις από την πιο απλή (π.χ. συνάντηση με θερμόαιμους αλλά ακίνδυνους νεαρούς) μέχρ την πιο σύνθετη και δύσκολη (π.χ. την κρίση των ημερών αυτών). Τακτικές εξετάσεις πάνω στο επιχειρησιακό σχέδιο ανάλογες με την θέση και την ενδεχόμενη προαγωγή (π.χ., ο αστυνομικός εκπαιδεύεται και εξετάζεται αναφορικά με το όπλο και τις καταστάσεις στην γειτονιά, ο αξιωματικός αναφορικά με ευρύτερα κομμάτια του επιχειρησιακού σχεδίου). Αν δεν περάσεις τις εξετάσεις δεν προάγεσαι (ή δεν φέρεις όπλο).

- Εισαγωγή δελτίου συμβάντων που φέρει μαζί του κάθε αστυνομικός και στο οποίο καταγράφονται τα πάντα – από τις απλές φραστικές ανταλλαγές μέχρι (Θεός φυλάξοι) τους πυροβολισμούς. Απόκομμα του δελτίου για κάθε περιστατικό δίδεται στον ή στην πολίτη που εμπλέκεται στο περιστατικό. Το κάθε περιστατικό παίρνει συγκεκριμένο αριθμό μητρώου και καταχωρείται ηλεκτρονικά με όλες τις συναφείς πληροφορίες (όργανο, χρόνος, τόπος, συνθήκες) ηλεκτρονικά από την υπηρεσία. Κάθε περιστατικό αναφέρεται στον φάκελλο του εν λόγω οργάνου και λαμβάνεται υπ’ όψη στις κρίσεις.

- Εκπόνηση ρυθμιστικού πλαισίου για τον έλεγχο των παρα-αστυνομικών δυνάμεων («Σεκιούριτι») που μπορούν επίσης να αποτελέσουν εστία προβλημάτων στο μέλλον.

- Και τέλος, φραστική επίπληξη στον εν λόγω αξιωματικό, ο οποίος έπρεπει να δεχτεί το τριαντάφυλλο με ένα απλό ευχαριστώ αν μη τι άλλο, και υπόδειξη να μην περιφρονεί τον ή την πολίτη.

Το ΠΑΣΟΚ οφείλει να αναδείξει το θέμα της εκ βάθρων αναδιοργάνωσης, εκπαίδευσης και εκδημοκρατισμού της ΕΛΑΣ σε μείζον πολιτικό ζήτημα, και το εντάσσει στο πρόγραμμά του σε περίοπτη θέση. Ως κόμμα εξουσίας, προχωράει αποφασιστικά στο έργο αυτό. Αστυνομία για, με, και από την κοινωνία – ιδού το ζητούμενο.